ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 10.05.2012
BALUSTRATA rzecz. ż

BALUSTRATA, PALUSTRADA
L (XVIII), SWil, SW, SJP not. SStp, SXVI, Kn, T III nie not.
Najwcześniejsze poświadczenie: 1676-1686

Formy: lp M. palustrada // balustrata; D. balustraty; N. balustratą
<fr. balustrade, z z wł.>
» ogrodzenie złożone z połączonych słupków, będące osłoną tarasu lub schodów i stanowiące jednocześnie ozdobę architektoniczną «: To [miejsce niedaleko pałacu królewskiego], bukszpanowym parterem i sawinami na kształt cyprysów wyniosłymi wysadzone, kamienna balustrata wokoło ogradza. LubSArtPol 184. Wkoło ołtarza palustrada wybornéj śpiżowéj roboty, grubéj, odlewanéj, ale dość subtelnie wyrabianéj. ZawiszaPam 90. Tron w Pałácu ze złotá dyamentámi y kleynotámi goráiący, zamknięty balustrátą złotą. ChmielAteny I II, 592.
Autorka: DL


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 14.03.2013
BANDURA rzecz. ż

BANDURA, *BANDORA, *PANDORA, PANDURA
SXVI (supl), T III, L (XVIII), SWil, SW, SJP not. SStp, Kn nie not.

Formy: lp M. pandura // bandura; D. bandory; B. bandurę; N. bandurą; Ms. bandurze // bandorze; ~ lm M. bandory; B. bandory // bandore; N. pandory; Ms. bandurach
<rus. bandura, z gr.>
muz. » wielostrunowy instrument muzyczny, rodzaj lutni «: Pompeius on wielki do miasta Rzymskiego Gdy zwycięsca przyiezdzał z narodu czudzego Senat y tez pospolstwo k niemu wybiegało Sczesliwego zwyciestwa iemu zwiastowało Tą musiką uciesną pandory wdziecznemi Tubami y lutniami piosnki rozlicznemi. KodKon 54. Komu záś włosy ciężą y humory/ Ani Fráncuskie uśpią go bándory. TwarSDaf 83. Prawie pod samą pełnią maja w końcu roli Siedziałem rano wedle narożnej topoli, Brząkając na bandorze. ZimBSiel 97. Merkuryjusz nie mniej swe berło wężate gdzieś na wezgłowiu położywszy, sosnową bandurę przez się przewiesił. LubSArtDąb XII, 840. Król [...] rozkazał dumy sobie kozackie na bandurach grać. SarPam 75. Obraz reprezentujący dziada i babę, na bandurze grającego. RuchŻółkGęb 159. Cytry, wiole, Trąby y Bandore Bassony stroycie. MikSil 7nlb.. MANORE [...] Fidicula [...] BANDURA czyli Lira. DanKolaDyk . PANDORE (Instrument de musique assez semblable au Luth). Pandura, ae. fem. BANDURA, Instrument Bandurka Lutenka. DanKolaDyk II, 327. Bandura [...] pandore un instrument de musique. T III 21. Pandura, vid. Bandura. T III 1320.
Autorzy: DL, WM


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 12.12.2007
BANKRET rzecz. m

BANKRET, BANKRUT, *BANKROT, PANKRUT
T III, L (XVIII), SWil, SW, SJP not. SStp, SXVI, Kn nie not.
Najwcześniejsze poświadczenie: 1653

Formy: lp M. bankret // bankrut // pankrut; D. bankretu; B. bankrut; N. bankrotem; ~ lm D. bankretów; N. bankrutami
<fr. banqueroute>
1. » ten, kto stracił cały majątek, niewypłacalny dłużnik «: Jeśliś kupcem, trzymajże kredyt, bo wiedz o tem, Że do pierwszego razu zostaniesz bankrotem. PotMorKuk III 283. Xze Palatinus Rheni Elektor Sollenniter manifestował-się prz[eciw]ko komplanacij w Grodnie zaszłey Offerendo Se jako wziął Sumę od Krola tak ią Krolowi Odda, Remonstrando przytym ze takowe Actus tylko z Bankrutami dzieią się Zaktoremi Cesarz ImC Instantiales do Krola Wniosł. SapADiar 68. BANQUEROUTIER [...] Decoctor. Conturbator creditorum. Fraudator [...] BANKRET utratnik, marnotrawca, stracony kupiec. DanKolaDyk I, 169.
2. » niewypłacalność dłużnika wobec wierzycieli, upadłość, ruina majątkowa «: O Kupiectwie [...] Banqueroute, Pankrut. PolPar 185. Niech zec fortuny służy wdzięcznosc stała, Bys woney sczęsciu bankretu nieznała. MikSil 160. Bankrutuię; czynię bankrut. banquerottiren. T III 23.
Autorzy: DL, WM


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 03.03.2008
BASSADA rzecz. ż

BASSADA, BASSATA, BASSETA, PASSETA
SWil, SW not. SStp, SXVI, Kn, T III, L, SJP nie not.
Najwcześniejsze poświadczenie: 1690-1696

Formy: lp B. bassadę // bassatę // bassetę // passetę
<fr. bassette>
» rodzaj hazardowej gry w karty «: W wieczór bassadę grali, jm. ks. opat świętokrzyski bank trzymał i przegrał 70 tal. bitych. SarPam 102. W wieczór karty grał król jm., insi gracze bassatę. SarPam 104. W wieczór prałaci przy królu jm. grali passetę, którym się król jm. przypatrywał. SarPam 111. [Kawaler szwedzki Oxesztern] u ks. starosty krzemienieckiego zaproszony na bankiet będąc przygrał w bassete 1600 bitych tal[arów]. SarPam 273.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 18.10.2014
*PAC, *PAK rzecz. m

SWil (pac; w in. zn.), SW (pac; w in. zn.), SJP (pac; w in. zn.) not. SStp, SXVI, Kn, T III, L nie not.
Najwcześniejsze poświadczenie: 1639-1643

Formy: lm D. paców // paków
<?>
» moneta o wartości ok. czterokrotnie większej niż wartość złotego «: Nawet leda rzemieślnik albo robotnik za leda co, to zaraz złoty nasz albo kopę naszę chce, a nie rzecze, jedno pół złotego złoty, albo dziesięć paców, i to się im mało zda, u nas to siła uczyni. ŁugowPodr 165. W tej teraźniejszej gospodzie wiwandę barzo słabiuchną mamy, bo za takie sam pieniądze barzo lekko żyć potrzeba, zwłaszcza że u tych sam łotrów pieniądze w niwczym nasze złotych sześć - u nich złote trzy, za leda co zaceni dziesięć dziesięć albo piętnaście paków, a u nas to będzie kopa, u nich groszy dziesięć, a u nas złoty polski. ŁugowPodr 187.
Autor: PK


Data ostatniej modyfikacji: 18.10.2014
*PACEPIĆ czas. ndk

T III, SW not. SStp, SXVI, Kn, L, SWil, SJP nie not.
Najwcześniejsze poświadczenie: 1764

Formy: cz. ter. lp 1. os. pacepię
» dokuczać, dręczyć, trapić «: *Pacepię, trapię. guälen, plagen. tourmenter, tourlipiner, dauber. T III 1303.
Autor: WG


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 18.10.2014
PACH I rzecz. m

SXVI, Kn, T III, L (XVI), SWil, SW not. SStp, SJP nie not.

Formy: lp M. pach; ~ lm B. pachy
» zapach, aromat «: Pach/ vide Wónia/ Powonienie. Kn 656. Pach/ v. Wonność. SzyrDict 280. Idzie [Lioba] przes Łąki, miękkięmi scieszkámi, Po wonnych ziołach między Laurami, A Kędy tylko w Ktore stąpi pachy Wszędzie z drzew idą serdeczne zápáchy. OblJasGór 154v. *Pach, wonia. Geruch. odeur,f. fenteur, f. T III 1304.

# [Vocabula Polonica obsoleta, barbara, et inusitata] [...] Pách Pácholstwo Pástwá Pátoká Pecká. WojnaInst 152
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 18.10.2014
PACHA rzecz. ż

Sł. not.

Formy: lp M. pacha; D. pachy; B. pachę; N. pachą; ~ lm M. pachy; D. pach // pachów; B. pachy; N. pachami; Ms. pachach
1. » w ciele ludzkim wgłębienie pod ramieniem «: Charta tak roslego ma, czo przednie[g]o wzrostu szłowieka dosięze do pachy y tak rączego zaiącza nogą trącza naigrawszy się z nim dopiero zmordowanego bieze. AktaBab 23. Pachá v człowiéká/ podpásze, Ala, axilla [...] v. Korzeń. Kn 656. Siność nieiáka w pachách spodnich/ y ná goleniách. CiachPrzyp 32 nlb.. Pana Szykiera Szwagra Mi[łe]go naszego Sztychem wnos blisko Oka Vderzono duzo gdziesię y mnie PodPachę przez Suknią dostało sztychem ale ciału nic. PoczOdlPam 73. [O człowieku y iego częściach] Rámię/ (fr. Espaule) Pachy/ fr. Aisselle Bark/ fr. Bras. PolPar 179. Włosy czerni [szałwia] żołądek zacieśnia/ w wodzie warzona w pachách mieyscá świerzbiące uśmierza/ w wino włożona prędko pijanymi czyni. HercBan 19. Talerow bitych 470 oprocz co w Folwarku wyrabowali dała, Ktore przeliczywszy przed Karczmą odebrali, a iego przecie nie dbaiąc na to tyrranstwo az do Smierci zabili, Strzeliwszy mu dway z Kompaniey pod pachy kolami na Placzu przed Karczmą połozyli. KomonDziej 202. Od tych pochodzą [...] Zyły páchowe ktore idą do páchow. KirchFac 33-34. ODEUR [...] Odor [...] ZAPACH [...] Parkot od potu zwłaszcza z podpachow od niektorych osob: smrod podpaszny. DanKolaDyk II, 308.
troj. pod pachami, pod pachą: Mędoweszki w brodzie/ pod páchámi/ w łonie tráci [kolendra]. SyrZiel 455 marg.. Gruczoły twárde pod pachą rozpądza nasienie tych kotewek [tribulus terrestris]/ przykłádáiąc. SyrZiel 1275. Odchodząc potkasię zemnom na podworzu, idącym Szkoły i maiącym Xięgi pod pachom. VorLetSkarb 85. Dyminice názywáią się Bubones, ktore nietylko podczas powietrza lecz y innych czásow, ták ná słábiznach, iáko też pod pachámi [...] wyrzucáią się. VadeMed 208. troj. wziąć kogo pod pachy (sz. zm.) » prowadzić obejmując «: Prosiłá, áby ią ná theátrum záprowádził, co rad uczynił z Hrábią Káncyiey, wziąwszy ią pod pachy. TylkStrom 15. Spieszył do koscioła a oni tez niby mu fawor czyniąc pod pachy go wziąwszy bardziey go popychali na zdradę niz prowadzili. HistŚwież 143. troj. podnosić kogo pod pachy » unosić kogo chwyciwszy pod ramiona «: Chłop kiedy wezmie w udy Nie w skok się z mieysca porwie, ale iako dudy Obwisnie: y trzeba go podnosić pod pachy. PotWoj 203.
przys. przysł. Lepiey dobrym sposobem zbyć godnego Męża, Niźli nosić pod pachą ukrytego węża. DrużZbiór 67.
2. » dolna część połączenia rękawa z resztą ubrania «: Wierzchnia suknia długa, od pach száraz [...] bez wcięcia w pas, nákształt deliey [...] szeroka y przestrona, y płotnem álbo kirem cále podszytá, dla Obozowych niewczásow, y dla odzieży dobrey w chorobie. FredKon 41.
3. » otwór, wgłębienie, felc - element konstrukcyjny umożliwiający poprzeczne połączenie belek drewnianych «: Cztery szyby z pachámi, złoży przeciwko sobie á insze dwie ná poł przerznąwszy, wstáwi cztery sztuki, między cztery szyby z pachámi, y złoży z tych ośmi szyb koło. Ná tym kole, złoży pozostáłe sześć szyb; ktore z spodnim kołem, wystawią koło iedno dwoiste. SolArch 83. Cztery sztuki obierze ná przypráwienie do nich rámion. Inszych ośm obetnie szybisto do cyrklá ták wewnątrz iáko y powierzchu. A owe pierwsze cztery sztuki obciąwszy do cyrklá po wierzchu: wewnątrz zostáwi im pachy dla rámion. SolArch 83. Pacha [...] 2) aile; corps de bâtiment qui st au coté. 3) mortaise ou place; l'une des ouvertures dans l'arbre du moulin pour y mettre la croix de la rouë [...] 2) budynek ten piękne ma pachy. 3) Pachy w kole młyńskim dla ramion. 4) pachy wyrąbane. T III 1304.
4. » stóg, kopiec, snop «: GERBE [...] Fascium frumenti strues [...] KOPY Snopy w kopy układane álbo w pachy w stodole. DanKolaDyk II, 85.
5. » bliżej nieokreślony rodzaj rośliny zielnej «
troj. psia pacha: Psia pacha ziele, la bordane. KulUszDyk 159.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 18.10.2014
PACHAĆ czas. ndk

SStp, Kn, T III not. SXVI, L, SWil, SW, SJP (- ) nie not.

Formy: bezok. pachać; ~ cz. ter. lp 1. os. pacham; 3. os. pacha; lm 3. os. pachają
1. » wietrzyć, wyczuwać co przy pomocy węchu «: Pacham/ v. Wechem czégo szukam. Kn 656. Psy pachaią (wietrzą) zwierzę. Kn 1304.
2. » ryć, kopać, grzebać «: Pachać ziemię. Kn 1304. *Pacham. 1) wühlen, graben. Kn 1304.
3. » szaleć, wściekać się «: *Pacham [...]. 2) Spühren, wüttern. Kn 1304.
4. » utykać, potykać się «: Gdy koń ná lewy bok pacha, przez to swoię pokázuie dolegliwość: ná lewey stronie, ná dłoń od vdá, zá trzecim źiebrem pchnąć ták głęboko szydłem, pukiby dosiągł sledziony, á ták vzdrowisz koniá. HaurEk 49.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 17.01.2012
PACHAĆ SIĘ czas. ndk

SXVI, Kn, T III not. SStp, L, SWil, SW, SJP nie not.

Formy: cz. ter. lm 3. os. pachają się
» o zwierzętach: płoszyć się, zachowywać się niespokojnie «: Pacháią się szkápy/ [...] Efferantur inuicem equi. Item, v. Popacháć się. Kn 656. Pachaią się konie. Die Pferde machen einander wild, scheu. les chevaux éfarouchent l`un l`autre. Kn 1304.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 19.01.2012
*PACHARZYNA rzecz. ż

SXVI, L (bez cyt.), SWil, SW not. SStp, Kn, T III, SJP nie not.

Formy: lp B. pacharzynę; ~ lm B. pacharzyny
» worek, pęcherz skórzany wypełniony powietrzem «: Czytałem kędysz że ktoby páchárzyny podwiązał pod podeszwy, y do końcá laski, ktorąby się podpierał; mogłby beśpiecznie chodzić po wodzie. SolArchB 378. Lecz ia twierdzę że táki przemysł, chodu po wodzie nie pozwoli. Dla tego. Ponieważ páchárzynę ciężar człowieka zátopi zupełnie y dla okrągłości swoiey wnet się z wody wysliźnie. Ktoby iednak miał tákie wory, dwa skorzane, z ktorychby káżdy z osobná nádęty, ztrzymał ná wodzie człowieká, oraz z ciężarem drugiego woru: pewna że po ćwiczeniu się, przez czás iáki ná miáłkiey wodzie, mogłby po wierzchu n nágłębszey chodzić beśpiecznie. SolArchB 378.
Autor: PK


Data ostatniej modyfikacji: 09.10.2014
PACHCIARZ

P. *pakciarz.


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 02.10.2014
*PACHNĄĆ, *PACHNIEĆ czas. ndk

SXVI (pachnąć), Kn (pachnę), T III (pachnę), L (pachnąć), SWil (pachnąć), SW (pachnąć, pachnieć), SJP (pachnąć, pachnieć) not. SStp nie not.

Formy: cz. ter. lp 1. os. pachnę; 3. os. pachnie; lm 3. os. pachną; ~ cz. prze. lp m 3. os. pachnął; ż 3. os. pachnęła; n 3. os. pachnęło // pachło; lm nmos 3. os. pachnęły; ~ cz. przy. złoż. lp ż 3. os. pachnąć będzie; ~ tr. przyp. lp ż 3. os. -by pachnęło; lm nmos 3. os. pachnęłyby; ~ im. czyn. lp st. równy M. m pachniący // pachnący; ż pachniąca; n pachnące // pachniące; D. m (na)pachniątszego; ż pachniącej; n pachniącego // pachnącego; C. m pachniącemu; B. m pachniący; ż pachniącą; N. ż pachnącą; Ms. m pachniącym; lm st. równy M. nmos pachnące // pachniące; D. pachniących // pachnących; napachniątszych; B. nmos pachnące // pachniące; N. pachnącemi // pachniącemi; Ms. pachniących
1. » wydzielać zapach, woń «:
Rekcja: komu; czym
Maiąc w ręku co ślicznie pachnącego by nie wiem jako rozgniewanego i srogiego konia łacniuchno uspokoi i do siebie skłoni. DorHipTur 12. Obmywszy wodą ciepłą z zioły jakiemi pachnącemi warzoną, wysusz go [stadnika], i prześcieradłem i guniami przykryj [...] nie ruszając go do prace. DorHipTur 41. Nieochędoztwo zaś z pach jego jako studnia plugawa pachło. SaadiOtwSGul 73. Wziąwszy Gałbanu co naprzednieyszego y nachędoższego styraku co napachniątszego [...] po łocie. SyrZiel 211. Tákże ryby do pieczenia bywáią nim nátkáne, iáko Pietruszką ábo Máieranem ábo y innymi pachniącemi ziołámi. SyrZiel 379. Listu ostrzeyszego y pachniątszégo/ niźli Miętki pospolitey prostey [jest mięta ogrodna]. SyrZiel 1135. Wziąć kwiatkow żołtych [bukwicy]/ y co napachniątszych/ rurki spodnie precz odstrzyznąwszy/ vtłuc ie. SyrZiel 1425. Izali one wody [...] nie trąciełyby y nie pachnęłyby wapnem [gdyby po nim płynęły]. SykstCiepl 86. Szum z drzew pachnących Sny czynił łágodne. TasKochGoff 269. Vyrzeli pyszny ogrod/ w niem [...] Kwiecie bárwiste/ y zioła pachnące. TasKochGoff 399. Jáko tę pachniącą Anyołom SS. y Bogu Rożą do siebie Bog pościągnął y do Zakonu Dominiká S. wprowádził y między oblubienice swe poczytác raczył. OkolNiebo 80. Pomnicie co mowi stary Poeta ze więc skorupa Ktora się Swieza bedąc napiie smrodliwey tłustosci Iusz nigdy nie wycuchnie ani pachnąc będzie. OpalKSat 3. SATYRA V. Na Oycow ktorzy złym przykładem Synow psuią. Sieła sie Mikołaiu moy drogi takowych Rzeczy Vnasznaydzie ktore nieforemnie Pachnąć muszą złey sławy smrodem. OpalKSat 38. Tej [Liliodorze] fiołki barwiste i pachniące zioła Koronę dla świetnego zgotowały czoła. ZimSRoks 18. Tam mię wspomaga dąb chaoński cieniem [...] I lipa, matka pachniącej patoki. MorszAUtwKuk 158-159. Ślimaki [...] które w sadách przy ziołách pachniących wieszáią się z przypráwámi/ to iest z pieprzem/ solą/ másłem/ rozenkámi zgotowáne/ zdrowe są. HercBan 40. Jeszcze ma insze rożności [ser] dziurkowáty wielki/ nie ták prędko zwietrzeie/ y rzadki lepszy ániżeli gęsty y zgnieciony/ wdzięcznie pachniący/ ániżeli ktory stárą słoniną trąci/ miernie słony/ ániżeli nie solony. HercBan 44. "Idźcież szczęśliwi przez wszelkiego boju! Idźcie, a stańcie na porcie w pokoju!' Tak nas pożegnał, a potym wielkiego Wywieść rozkazał wołu rogatego W plecionym wieńcu, który był dokoła Głowy urobion z pachniącego zioła. BorzNaw 93. Kiedym chorował na katar we Lwowie, po całym dniu nie widywałaś mię Wć, a jakem zszedł na dół do łóżka, toś Wć zaraz wołała, że "dla Boga, śmierdzi to łóżko!" A niedawno poduszka pachnęła, na której sypiano. SobJListy 308. Wdzięczny zápách, y wyborne Sprzęty odkryte wszytkich przytomnych w pokoiu Vweselą, po onym zle pachniącym gnoiu. DamKuligKról 40. Przyczyná tey choroby iest [...] materya osobliwym sposobem w macicy zkorumpowána lubo samá przez się lubo z przyczyn powierzchownych, iáko z zápachu rzeczy pachniących, Pizmá, Zibetu, Ambry. CompMed 612. Pierwey bowiem człowiek [...] woni zapáchu lilii [...] A potym sądzi, y zdánie formuie: [...] że pachniąca lilia. BystrzInfCosm F3. CEDR Drzewo wysoko, prościusieńko, gładko, bez sęków rośnie, záwsze zielone, gory lubiące, twárde, páchnące bardzo, do iáłowcowego podobne Drzewá. ChmielAteny I I, 538. Żadne podobno prezerwatywy, żadne pachnące oleyki, żadne posilaiące medycyny do przedłużenia życia nie pomogły. DanOstSwada VI, 7. W Chinach tákże znayduią się bez rogow JELENIE, máiące przeciw pępká iákiś guz, ták pachnący, iáko Moschus, lub Zbytek aliás Pizmo. ChmielAteny I 474.
fraz. fraz. coś pachnie komuś » coś nęci kogoś «: Wszeci to bardziey pachnie kancellaryia nizeli Woyna. PasPam 114. fraz. wódki pachciące:
przys. przysł. Nié pięknié pachnié/ kto záwszépięknié pachnié. KnAd 633. Nalepiey pachnié/ kto záwszépięknié pachnié. KnAd 633. przys. Własne Záięcze łáyno/ ni śmierdzi ni pachnie. RysProv XVI, 8. przys. Páńska proźbá zá roskazánie stoi/ ábo roskazániem pachnié. KnAd 820. przys. Piękny kwiaték á nié pachnié/ smáku nié pytay. KnAd 832.
2.przen. » przypominać, kojarzyć się, przywodzić na myśl; być zapowiedzią czego «:
Rekcja: czym
Słowa ie[go] niezachodzieły w nicze[m] honoru me[go] tylko raczy contempte[m] iakiemsi pachneły, ktory poszanowanie[m] publiczne[m] zawsze bywa nagradzany. OssZPam 31. Polszczyzná/ [...] Polszczyzną pachnié twa Łáciná. Kn . Gárdłem to pachné. Kn 185. Poważ się o co tákowego/ coby to szubienicą pachnęło/ y czci straceniem/ będą cię mieć ludzie zá delionaká. BirkEgz 30. A zasz to takie procedery niegarłem pachną. PasPam 136v. Ta Funkcyia Tysiącami pachnie y z wielką sławą. PasPam 160. Prochu y wszystkiego takze zywnosci miec nad zamiar [...] niz gdyby tego wszystkiego a mianowicie ludzi nie dostawało, co by samo upadkiem y zgubą oblęzonym pachnęło. NarArch 134. Z niemym y martwym spráwá/ á spráwá przegráną páchniącá. WojszDiar 236. Co że pachło Bałwochwalstwem [igrzyska pod posągiem cesarzowej], albo, że BOGU bardziey służyło, S. JAN CHRYZOSTOM, chciał znieść. ChmielAteny II 462-463.

# Pachniączij Olidus. SłowPolŁac 49 Pachnę/ oleo, exspiro, reddo, exhalo odorem [...] Pachnę czym. SzyrDict 281 Verba [...] opiekam się, pachnę, rządzę, száfuię, świádczę, władam, ablativo juguntur. WojnaInst 131
PACHNIĄCY
im. przym. czyn.

Związki wyrazowe nieprzyporządkowane do znaczeń:
troj. rumien pachniący: Rumien psi ábo śmierdzący. Rozdział 97. Cotula foetida: Amarisca. Comomilla syl. Foetida. Kröttendil. RUmien psi z káżdey miáry [rumnu] pachniącemu ták iest podobny/ że też częstokroć ich wielu sámym pozorem oszukawa/ rozumieiąc go zá [rumien] pachniący. SyrZiel 803.
Autor: Red.


Notice: Undefined offset: 0 in /srv/www/www.sxvii.pl/public_html/pan_klient/haslo/szablony.php on line 129
ZALĄŻEK ARTYKUŁU HASŁOWEGO
Data ostatniej modyfikacji: 04.04.2011
*PACHOLARZ rzecz. m

SW not. SStp, SXVI (?), Kn, T III (?), L (?), SWil, SJP nie not.
Najwcześniejsze poświadczenie: 1656-1688

Formy: lm N. pacholarzami
» pachołek «: Iam sobie pił na Fantazyią y czeladzi swoiey dawać kazałęm a potym z piianemi ich Pacholarzami Cuda robili w nos im papier zapalali, wąsy im roznemi rzeczami smarowali bo to Lezało iako drwa, po sięniach y Lada gdzie ... y iakie się mogły wymyslic konfuzyie takie mieli. PasPam 229v.
Autorka: MBM


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 09.10.2014
PACHOLĄTKO rzecz. n

SXVI, L (pacholątko; XVI), SWil, SW (pacholątko, pacholętko), SJP not. SStp, Kn, T III nie not.

Formy: lp M. pacholątko; W. pacholątko!; ~ lm D. pacholątek
» mały chłopiec, dziecko «: Nieczystość tez przy murach z Lenistwem została, Bo się im tam gospoda w rynku nie dostała. Za nimi też Pięć Zmysłów, mając dziwne stroje, przed którymi jachało pacholątek troje. PopSowBar II 618. Nie widział nikt onych stárcow w sądzie/ co Zuzannę do grzechu przymusić chcieli/ á że nie zezwoliłá/ ná śmierć ią osądzili. A przecię Dániel święty pácholątko máluczkie/ ogłosiło ich niecnotę wszytkiemu ludowi. StarKaz II, 204. Witam cie i ja, nędzny, o śliczne Dzieciątko, Witam cie, o niebieskie, Jezu, pacholątko! DialPańOkoń 259.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 30.05.2011
PACHOLCZNO przysł.

SXVI, Kn, T III, L, SWil, SW not. SStp, SJP nie not.

Formy:
» z wielkim orszakiem sług, tłumnie, bogato «: Pacholczno/ Magno comitatu puerorum ire: Multis viris comitata mulier. Bené comitatus conscendit [...] Homo comitatus, comitatissimus. Comitatiores reuerti [...] Vno puero comitatior. Oppositum: Parúm comitatus exiit. Nié pácholczno. Kn 657. Tęn po słuzbach po tym u sliachty wałesał się; sluzeł od R. 1628 P. Baranoskie[mu] Staroscie Nowomieyskie[mu] co Woiewodą Sierackim beł. Tęmu dał beł w Nowym Miescie Korczynie iakies Burgrabstwo A. 1631 dostatni koni 4 do koliasy pacholczno, miał dziat w te[m] Roku pod Szterdz[i]csci. TrepNekLib 104. Pacholczno/ Homo commitatus bene, magno comitatuvenit etc. Draugietay. Pacholę/ Puer. SzyrDict 281. Pacholczno, adv. wohl begleitet, mit vielen Bedienten, mit grossem Gefolge. en fuite des gens de livrée; acompagné, fuivi, environné d`un grandf cortége, de beaucoup de laquais T III 1305.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 21.09.2010
*PACHOLCZY przym.

SXVI, L, SWil, SW, SJP not. SStp, Kn, T III nie not.

Formy: lp M. ż pacholcza; B. ż pacholczą; lm D. pacholczych
» właściwy pachołkowi, należący do pachołka «: Guzow Pacholczych duzych trzydziesci dwa [...] Petlic Pacholczych Srebrnych trzydziesci dwa. ArchRadziw 1601 176/40. Nierychło województwa wypłacają i wojsko zawodzą, które okupuje się poborcom komisarzom tak dalece, że ledwo towarzysz pacholczą odbiera zapłatę. DiarSejm 344. Regiment Dragonii z żałobną chorągwią, pospuszczane do ziemi mając flinty, potym chorągiew jedna żałobna pacholcza, potym korucka a na końcu segmeńska. KronZakBarącz 186.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 17.01.2012
PACHOLCZYSKO rzecz. m

SXVI not. SStp, Kn, T III, L, SWil, SW, SJP nie not.

Formy: lp M. pacholczysko
ekspr. » sługa, parobek «: ŁOŚ, pacholczysko skądsi zerwało się. TrepNekLib k. 214.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 17.01.2012
PACHOLEC rzecz. m

Najwcześniejsze poświadczenie: 1612

Formy: lp M. pacholec; ~ lm M. uż. osob. pacholcy
» człowiek niższego stanu a. uboższy szlachcic używany do posług, towarzyszący panu również w czasie wojny, sługa; szeregowy żołnierz «: Chłopcze day sám kord/ száblę/ szpadę [...] Pácholci do strzelby. Biy/ zábiy [swada na weselu]. VolcDial 80. Woiewodę iednego zástałem raz/ á on się frásuie że się pácholcy iego do niego nierychło zachodzili/ gdy miał do krolá iśdź. StarPopr 119. Trzey pacholcy z zonámi posli za Ciszę. AktaMusz 22. Woiewoda mowi Rozumiałęm że wszyscy Rawianinie dobrzy pacholcy. Alec tez widzę są y kpi. PasPam 92. My tu wkole niewięmy co siętam z tało, a oni go wleką do koła y wołaią tam ustępuycie, przywlekli go tedy dway pacholcy w Turkusowey Barwie za nogi o iednym bocie. PasPam 244-244v. Leda Pacholec przyszedł Piechotą na zaciąg kupiono mu konia to Pan Towarzysz. PasPam 259v. Iest w Polskim Woysku Srebro Nálezione, Srebro Klasztorne w Stáwie utopione, Ktore onegday, Kiedy ryb Szukáli Pacholcy skrycie Panom swym oddáli. OblJasGór 107. Pan Silnicki miał taki zwyczay, kiedy Pacholcy na Bandoletach ognia krzesali do Tutoniu aze ktory znich wtym nie ostroznie Strzelił togo kazał za nogi uwiązac u Ogona konskiego y po miedzy Woyskiem włoczyc. DrobTuszInf 27. Pan Woiewoda [...] w Karecie bogatey sktorą lokaie Paincy y Pacholcy w Barwach bogatych przybrani circumdabant Wiezdzał do Miasta. GazPol 1735/65, 5-6. Wszyscy żołnierze Hetmanowi, Towarzysze y pacholcy lub innego żołdu, swoim officyerom niech będą posłuszni. BystrzInfStat N 2v.
troj. chudy pacholec (sz. zm.): A choć bysmy ich y zwoiowali niesiła bysmy się na nich pożywili bo chudzi Pacholcy. PasPam 278. Chudzi pácholcy myślić poczęli: [...] Ba i z námi będą nie przelewki, bo ieżeli iuż Pánow poczyna ukracáć, co z nami będzie. KaczListySkrzyd II, 143. Jeden przynamniey Swoy maiąc do ludzi Dla pokazania się ná politykę Tak tym się nosił iak, pacholcy chudzi Nie stroiąc się w płaszcz, ani w dalmatykę. ChrośJóz III, 131.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 17.01.2012
PACHOLĘ rzecz. n albo m

Sł. not.

Formy: lp M. pacholę; D. pacholęcia; C. pacholęciu; B. pacholę // pacholęcia; N. pacholęciem; W. pacholę; ~ lm M. pacholęta; D. pacholąt; B. pacholęta; N. pacholęty; Ms. pacholętach
1. » sługa, giermek, paź, pachołek «: Pod ten czas, kiedym był na Zamku z Xięciem z Pacholęty Xiązęcemi zawiodł się do Pokoju Pańskiego i grał w kostki. MasDiar 134. W Niedziele iako iest zwyczay kiedy publice Mszy król jmć Słuchać ma Szedł do koscioła zwyczayną Gwardyą Dwor i sanat wszystek nayprzod, pod ręce krola jmć dway Biskupi prowadzili, królewica tuż za królem prowadzono a pacholenta i młode za nim. MasDiar 142v. Tamże za zamkiem pacholęta Carowej Jej Mości stali. NiemPam 78. Gdy iednego czásu iáchał przez kráinę tę, w ktorey był bog Krokodyl, á iednego z páchołąt potárgnął Krokodyl, tedy wezwawszy Popow onego Krokodyla, powiedział się być bez winności ukrzywdzony. PetrSEk 40. Cłopię/ vel chłopiéc [...] vide Giérmék/ Pácholę. Kn 66. Sługá/ służebnik/ páchołek. Famulus, Pedisequus, Stator. Minister: Ministrator [...] Pedes pro famulis v. Pácholę. v. Niéwolnik. Kn 1024. Odpowie Dawid: [...] ciáłá pácholąt moich/ sług moich/ czyste są. BirkNiedz 28. Przed każdym szło dwoie pacholąt maleykich grzeczy przybranych. GollPam 17. Niżeliś począł mowić/ mniemałem/ żeś nic nie umiał; Lecz teraz widzę co umiesz! Oto Pácholętá (Uczniowie) moi [...] z ciebie się náśmiewáją. GdacPrzyd 10. Przysłał pacholąt dwudziestu Lokajow Karawanow osim było. SobTDzien 5. Xiąze pewne Francuskie miał iedne pachole Ktor[e] za iakis exces rozgo wybić kazał. MikSil 175. Pacholę. [...] 2) Dienstjunge [...] garçon, valet qui fert fon maitre. ** pacholę dworskie; paź. ein Page. un page. T III 1305.
2. » młody chłopiec, dziecko «: Pacholę wyciągniony [z wody] obiema rękoma się u siedzących ułapiwszy, cicho siedział. SaadiOtwSGul 216. Rozgania [...] {trojajest] puchlinę [...] Sámiec więtszy w otrokách mnieyszy w pácholętách. SyrZiel 761. Pácholę/ chłopiéc. Puer. Alij pueri alias literas attulerunt. Kn 657. Nie wyiął mieczá, bo się bał, bo ieszcze pácholęciem młodym był. BirkNiedz 127. Málowano go [Kupidyna] pácholęciem nágim, skrzydlastym, z łukiem, y sáydakiem. OvOtwWPrzem 27. Przez cáły tydniowy dekurs widzieć było wielką woynę miedzy obrzydłym y stárym kłamcą onym/ á miedzy pobożnym Oycem Zinowiusem/ o pácholęcia onego. KalCuda 258. Chrystus Pan [...] postáwiwszy w posrzodku uczniow swoich pácholę iedno/ powiedziáł im/ iż ieśli się nie stániecie iáko to pácholę máłe/ nie wnidziecie do krolestwá niebieskiego. StarKaz 357. Chodź ty sám me Pácholę/ ucz się wybornego z tey Książki dosyć jásney języká Polskiego. DobrGram 4 nlb.. Mowiono o jákieysi apparicejey álbo widzeniu Anielskim/ że się niektorey białey głowie Anioł był ukazał álbo widzieć dał w osobie jákiegoś máłego Pácholęciá z máłą brodką/ w białey koszulce. GdacPrzyd 22. Iuż stroie niewieście Kładzie nań! [matka] zruć o mężne pácholę. żruć z siebie. ClaudUstHis 131. Łatwo w siedmioletnym wyczytac pacholęciu cnotę y swywole dalszego wieku. MikSil 54. Pacholę. 1) junger Kerl [...] jeune garçon; garçonnet. T III 1305.
troj. izraelskie pacholę: Takeś niekiedy wyrwał z ostatniej trudności Izraelskie pacholę z brackiej okrutności, Gdy zazdrością ujęci niechcieli go żywić. GrochWiersze 119.
przen. przen. Izalim wam nie mowił tymi słowy: niegrzeszcie przeciw pácholęciu? á nieusłucháliście: Otoż teraz krwie jego z rąk naszych szukáją. BG Rdz 42, 22.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 02.07.2012
PACHOLĘCY przym.

SXVI, L (bez cyt.), SWil, SW, SJP not. SStp, Kn, T III nie not.

Formy: lp M. ż pacholęca; D. ż pacholęcej; n pacholęcego; B. n pacholęcy; N. ż pacholęcą; Ms. ż pacholęcej; lm M. nmos pacholęce
» właściwy pachołkowi, należący do pachołka, złożony z pachołków «: Pácholęca się twarz wstydem zfarbowáłá. OvOtwWPrzem 154. Krotko się z pácholęcey śmierci chlubić będziesz/ y więcey z niey obelży/ niż słáwy/ nábędziesz. OvOtwWPrzem 182. Dopędziwszy do kresu uzdrowienia pácholęcego/ wieniec zwycięstwá nád nieprzyiáznym wrogiem otrzymał. KalCuda 258. Kaze z niego zdiąc powrozy czympręcey, Y iść zasobą: lecz ze nie miał chodu, Ledwie go nakon wsadzą, pacholęcy, Y do namiotu, iako martwe dudy Zawloką: tak był mizerny i chudy. PotSyl 103. Wszędzie zgráie Pácholęce/ Palą pochodnie Iárzęce. KochProżnLir 164. Przynalezy winszowac [...] abych [...] tam się dostała, gdzie nie juz w Pacholenciey postawie, ale mężney dobie zakonnych Panien oblubieniec, wiecznosci posagi gotuię. MikSil 134.
troj. pacholęcą służyć » służyć za pachołka, jako pachołek «: Ktoby był rzekł MM Pánstwo, żeby I.M.P. Gulski, ktory przed tym pácholęcą służył I.M. Pánu Buczáckiemu, miał corkę iego poymować. PisMów II 188. Kto Páni tey pácholęcą nie służy? PisMów II 200.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 28.01.2010
PACHOLICZEK rzecz. m

SW not. SStp, SXVI, Kn, T III, L, SWil, SJP nie not.
Najwcześniejsze poświadczenie: 1643

Formy: lp M. pacholiczek
ekspr. » młody (mały) pachołek, paź «: Widzę, grzeczy pacholiczek: Pofrancusku pięknie chodzi. JarzGośc 57.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 19.01.2010
*PACHOLICZNY przym.

L not. SStp, SXVI, Kn, T III, SWil, SW, SJP nie not.
Najwcześniejsze poświadczenie: 1623

Formy: lm B. nmos pacholiczne
ekspr. » należący do pachołka, właściwy pachołkowi, pacholikowi «: Brałeś ná się sukniská pácholiczne: wykrádałeś się z Szaráiu twego nie raz nie dwá: vmykałeś do nałożnic twoich/ ábyś powrozá się iáko vchronił: skłoniłeś się do Iánczár Agi sámego: pokryłeś suknię twoię páncerzem; nic to wszytko v śmierci. BirkOboz 38.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 21.01.2010
PACHOLIK rzecz. m

SStp, SXVI, T III, L (bez cyt.), SWil, SW, SJP not. Kn nie not.

Formy: lp M. pacholik; D. pacholika; C. pacholikowi; B. pacholika; N. pacholikiem; Ms. pacholiku; ~ lm M. uż. osob. pacholikowie // pacholicy; D. pacholików; C. pacholikom; B. pacholików; N. pacholikami; Ms. pacholikach
» człowiek niższego stanu a. uboższy szlachcic używany do posług, towarzyszący panu również w czasie wojny, sługa; szeregowy żołnierz «: Tego dnia naszych pacholików, którzy w picowanie dla żywności chodzili 14 do miasta przywiedziono. NiemPam 299. Y iazda widząc istus rei necessitatem pacholikami bronili im wyścia, bo kusili się nakazdy dzien po kilka razy czyniąc wycieczki, ale im to nieszło nasi zonych Grodkow od Strzeliwali ich osobliwie Vwody, iako potym sam Wałkuiew powiedał, do piąci set im człowieka Vbito. ŻółkPocz 22-23. Koniá chudego/ Pácholiká obránego/ Niewiastę pijáną. Zálecić ludziom trudna. ŻabPol A3v. Po tak srogim pogromie, tylko strażnika a dwu z towarzystwa, pacholików też 13, a ciurów do 20 niedostawało. DembPrzew 26. Turn z wojskiem nastąpił; pojmany od pacholika, kotem się wyprosił DembPrzew 33. Ná co te orszaki sług y pácholikow? BirkNiedz 62. Dwaj pacholikowie w ulicy postrzeleni, o balwierza prosili. DembPrzew 64. Ktoby komorę komu albo skrzynię odbił [...] jeśli towarzysz, szubienicą jako złodziej ma być karany, a jeżeli pacholik, tedy ćwiertowany. DembPrzew 78. Ia będac Hetmanem tak wiele lat namnieyszegom Pacholika w[aszmosciow] BezSądu nie stracił. PoczOdlPam 46. Miedzy innemi sczęscliwosciami, ita nieposlednieisza była, kiedy Pana Jurzyca s Panem Wysockim nad siedmset ludzi, ktorych z woiska Jkm po pacholiku skazdego pocztu, a po kilku towarziszow skazdey chorrągwie wybieraiąc wyprawił na Smolensk. VorLetSkarb 123. Luboc y tam trzymane to iest zimuiące Zawsze Woysko co sama ratio skazuie Byłoby zamnozenia przyczyną y osad Gdy by y Towarzystwa ile nie dostanie Polubiwszy sobie kray toz y pacholicy Ich ze po długiey słuzbie iako to więc bywa Upraszali tam sobie trwałe possessie. OpalKSat 118v. Woli szlachcic ubogi bydz pacholikiem szlachcicowi sobie rownemu słuząc, Konie fas[t]ować ieść warzyć lubo woz wozić anizeli bydz drabem albo Dragonem. NarArch 102. Często dzieie się, iż Towárzystwo (bá y Porucznicy) od Chorągwie odieżdżaią, przez długi czás nie powrácáiąc, przez co ná stánowiskách, w Pácholikách wielka swawola. FredKon 1. Towárzysz z Towárzyszem, Pácholik z Pacholikiem, słowo sobie rzekszy, nie odstępowáć się w boiu n(w co naybárziey dobrzy zołnierze, niechay się wprawuią) do Celu z Bándoletow y Pistoletow strzeláć y w biegu znowu nábijáć. FredKon 3. Bárwy náwet Porucznicy y Towarzystwo, Pacholikom swym y wyrostkom fálandyszowey nie będą dáwáć, dla rospieszczenia czeládzi, tylko páklákową. FredKon 14. Dla ćwiczenia się w obchodzeniu pilney straży, y dla inszych wielu przyczyn, potrzebá, áby w Obozie, w ciągnieniu y nástanowisku, co dzień od godziny do godziny po trzech áłbo po dwu Towárzystwá z Pácholikámi [...] ná straż [...] chodzili. FredKon 17-18.

P. pachołek, pacholę.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 21.01.2010
PACHOLIKÓW przym.

Najwcześniejsze poświadczenie: 1601-1620

Formy: odm. niezł. lp Ms. ż pacholików
» związany z pacholikiem, właściwy pacholikowi «: Nie wspominam i tego Skarbu, kędy Religwie S. chowają w złotych Szufladach a ten iest iako na 5 Sązni wzdłuz sklepiony, okna wedwoch scianach przeciwko sobie tam przy trzech scianach Stolarskiey Towarzyskiey i Pacholikow palce urąk u nog, i nogi same od mrażali, niebyło tak cieszko nigdy na naszych od zimna iako wtedy. MasDiar 105v-106.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 23.09.2010
PACHOLSTWO rzecz.

Kn, T III, L, SWil, SW not. SStp, SXVI, SJP nie not.
Najwcześniejsze poświadczenie: 1621-1643

Formy: lp M. pacholstwo
» gromada sług, pachołków «: Orszak/ gwárdya/ zgráiá. Pompa lictorum [...] Cohors iuuentutis Aduocatio [...] Famulatio, Apulei. Frequenti famulatione ftipata. Caterua comitum. Cháłástrá/ Pácholstwo. Kn 636. Pácholstwo/ słudzy/ ábo sług gromádá. Comitatus [...] Famulitium, Vnus famulitio, famularis turba [...] v. Cháłástra/ Orszak. Kn 657. Pachołek za panem idący [...] Pacholstwo/ Comitat[us] us. famulituim, famularis turba. SzyrDict 281. MAISON [...] DWOR Domowi Słudzy czeladź Pácholstwo, Służący Dworscy DanKolaDyk II, 223. Pacholstwo.die Bedienten; ein Gefolge. train, cortege, m. suite de laquais & de valets; valetaille; troupe de valets. T III 1306.
przys. przysł.

# [Vocabula Polonica obsoleta, barbara, et inusitata] [...] Pách Pácholstwo Pástwá Pátoká. WojnaInst 152
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 28.09.2010
PACHOŁ rzecz. m

SStp, SXVI, T III, L (XVIII), SWil, SW, SJP not. Kn nie not.

Formy: lp M. pachoł
» chłop, sługa «: DRILLE [...] Miles pannosus audaculus. HOŁOTA Pachoł w ubogim odzieniu serca odważnego. DanKolaDyk I, 485. Pachoł. Kerl. garçon, homme. T III 1305.

P. pachołek.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 17.02.2012
*PACHOŁECZEK rzecz. m

L (XVIII) not. SStp, SXVI, Kn, T III, SWil, SW, SJP nie not.
Najwcześniejsze poświadczenie: 1684

Formy: lp W. pachołeczku
Większa niż w cukrze jest rozkosz w taneczku, Gdy się przy grzecznym skacze pachołeczku. SejmPanBad 87.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 10.03.2012
PACHOŁEK rzecz. m

Sł. not.

Formy: lp M. pachołek; D. pachołka; C. pachołku // pachołkowi; B. pachołka; N. pachołkiem; Ms. pachołku; ~ lm M. pachołcy // pachołki; D. pachołków; C. pachołkom; B. uż. osob. pachołków // pachołki; N. pachołkami // pachołki; Ms. pachołkach
1. » człowiek niższego stanu a. uboższy szlachcic używany do posług, towarzyszący panu również w czasie wojny, sługa; szeregowy żołnierz «: Mają też ciż urzędnicy — podsędek i z starejszemi — wezwać do siebie pp. stygarów, i tak ci urzędnicy mają na robotę k. jmci obierać godnie i dobre pachołki, aby ci, którzy chcą brać łój królewski, żądali miejsca; gdzieby któren miał robić za magistra, tamże urząd obaczywszy, iż godzien taki z łojem robić, ma mu być naznaczone miejsce i tam ma mieć naukę, jako się ma zachować przeciw robocie i dorębie, tak długo, aż rozdawszy wszystkie 121 łojów. InsGór 20. Páchołék zá pánem idący. Pedisequus: Affecta. Affectator alicuius [...] v. Sługá. Giérmék. Kn 657. Páchołék przed pánem idący/ v. Dworzánin Kn 657. Pánowie co wołali kart/ grę obieráią/ Jedni w Mąkę/ drudzy się w Zelándá zmawiáią: Ci záś w iednę trzydzieści/ á owi w Prymirę/ Rozmáitą y chudzi tną Pácholcy birę. W kupki/ w kozer y w Szfánclá: á ktoraś tám duszá Wywabia w zákrytego/ z każką śmiáłą Ruszá. MorszHRozkosz C3. Gdzieś tákiego Przywileiu dostáł/ áby tobie niecnotą wolno być á páchołku twemu nie wolno. StarPopr 38. Zápisał/ Bog mu zápłáć/ dobrze vczynił/ wolno mu to było rozdárowáć między páchołki/ wolno przegráć. SzemGrat 133. SATYRA IV. Na Sługi nie do vsługi y na Posługacze wszelkiey conditiey A cosz ci potych Pachołkach Chcesz aby tylko ieden na drugiego patrzeł Vsługi mniey im więcey takich posługaczow OpalKSat 35. Tak owi thorzowie y dobrym Pachołkom byli serce zepsuli. PasPam 54. Kozdy z Pachołkow trzyma ow snop słomy przed sobą Towarzystwo zas w Pancerzach tylko niektorzy tez z kałkanami. PasPam 58v. Przesiadłęm się [...] na mego Myszkę kazawszy Pachołkowi co na nim siedział wędrować nazad. PasPam 94v. Żem był w szarym kontuszu nie ufał mi rozumiejąc że iaki pachołek hołota ktorych sie oni nay bardziey boią. PasPam 97. Moy tez Czeladnik iego Pachołka w łeb ciąn. PasPam 181. Jako z chudego pachołka prędko panem został, tak w krótkim bardzo czasie do mizernej wrócił się fortuny. ZawiszaPam 256. Z pod lekkich chorągwi towarzystwo i pachołcy, parkan tymczasem wycinali. ZawiszaPam 313. Xiądz Stanisław Kaszkowic [...] Kostke podszedł [...] ktoremu Kostka Napierski Vwierziwszy do Ząmku go z Pachołki wpuscic kazał. KomonDziej 148v. Tegoz Roku Martyn Portasz albo Dzigoszyk ze Wsi Bytrzyc z Wegier Zboycza Sławny z Pawłem Bratem swoim a Pachołkami Dwudziestu piąciema po Zywieckim Panstwie y inszych okolicznych Panstwach Zboystwem swym bardzo graszował. KomonDziej 201.
troj. pachołek pocztowy: Páchołek Pocztowy nie młodszy, nád dwádzieściá dwie lat, nie stárszy nád pięćdziesiąt. FredKon 78. troj. chudy pachołek » niezamożny szlachcic, biedak «: Rozkosz, wesoła pani w złotorytej szacie idzie jako paw strojna. Jeśli jej nie znacie, pyszna jest, bo się trudno docisnąć chudemu pachołku, tam gdzie ona przebywa, lecz temu komu fortuna każe, łacny przystęp do niej – ale niech wam do końca pieje Muza o niej. MorszHRozkosz A1v. Rzecze Pan Adam Sieklicki niech idzie moy Wilczopolski [...] iako wiadomy mieyść bo Lublanin był Szlachcić [...] On iakos nie ochotnie podeymuie się boiąc się o konia iako Chudy Pachołek. PasPam 238v. Potym z Pana Syn chudym zostawszy páchołkiem, Często zá rownym sobie, usługuie z stołkiem. DrużZbiór 142.
przys. przysł. Koń w dzielności/ Páchołek przy trunku/ Chárt v zaiącá. Iakim się raz pokażą, tákim ie długo rozumieć może. ŻabPol A3v.
2. » niski słupek «: W tey Figurze 5. masz przydany wierzch páchołká EL z komorką p q b d, ná perpendykuł: y okow iego Q R Z. SolGeom III, 172. PAchołkiem názywam laskę ná ktorey ma stawáć Tablicá Miernicza. SolGeom II, 11. Może stawáć [tablica] ábo ná ládá ławecce, álbo stołeczku, ábo pieńku, ábo też ná sámym Páchołku máiącym przypráwioną ná końcu deszczułkę ćwierciową. SolGeom II, 9. Ieżelibyś chciał ważenie skoku wody odpráwić Tablicą mierniczą. Wbiy páchołká z tarczą przy brzegu w wodzie niszszey. SolArch 140.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 28.01.2010
*PACHOWY przym.

SW, SJP not. SStp, SXVI, Kn, T III, L, SWil nie not.
Najwcześniejsze poświadczenie: 1722

Formy: lm M. nmos pachowe
» odnoszący się do pachy, miejsca na ludzkim ciele «: Zyły páchowe, od páchow [idą] [marg. Axillares]. KirchFac 38.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 30.07.2012
*PACHTrzecz m, PACHTArzecz ż

SXVI, L (pacht), SWil (pacht), SW (pacht), SJP (pacht) not. SStp, Kn, T III nie not.

Formy: lp M. pachta; D. pachtu
<niem. Pacht>
» wynajem, dzierżawienie komuś czego dla zysku «: Młyn na rzece o 2 kołach, dający pachtu 3 małdry; ten reparacyi potrzebujący w dachu. InwKal 561. Owczarz ma swoje owce i daje na ten rok pachtu zł. 60. InwChełm 109. Pachta z młyna tego, daje młynarz corocznie sto korcy żyta. InwCzłuchPolPom VI 101.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 30.07.2012
*PACHTOWY przym.

SXVI, SJP not. SStp, Kn, T III, L, SWil, SW nie not.

Formy: lm D. pachtowych
» płacony jako arenda, czynsz «: Za 20 Sztuk krow Cało Pachtowych otrąciwszy 10. Sztuk na Deputat ludzi zniwuiących y Gospodarskich zostaie się 10. Sztuk Pachtowych na Arendę od Kazdey [krowy] po złotych 24 facit 240. InwMalPolPom VI 75.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 17.01.2012
PACIORKOWATY przym.

PACIORKOWATY, PACIARKOWATY
SXVI, Kn, T III, L (XVIII), SWil, SW, SJP not. SStp nie not.

Formy: lp M. m paciorkowaty; D. m paciorkowatego; N. m paciorkowatym; lm D. paciarkowatych
» mający kształt a. wygląd paciorka (paciorków) «: Wędzidło proste, z gałek napiłowanych, na kształt paciorków, pochodzistych ku środkowi, z łańcuszkiem paciorkowatym nasiekanym na wierzchu, zatrzymywa język, pianę mnoży. DorHipTur 167. GAłuchy pierwsze/ korzeń maią mięsisty/ soku pełny/ miąsszy/ wiele odnożek długich á cienkich z siebie wydáiąc/ więcey okrągło paciarkowátych/ niźli podługowátych/ tym sposobem iáko v korzeniá Piwoniowego/ zwłaszczá samice/ ieno trochę mięsszeysze. SyrZiel 738. Iednák ten [szczawik] ktory guzowátego ábo paciorkowátego korzeniá/ nie vstępuie nic swą potężnością pierwszym. SyrZiel 1097. Drugi Omiég/ ábo Jad Lewartowy Pliniuszow Niedźwiadkiem drudzy zowią. Ten do piérwszego listem podobny/ iedno okrągleyszy y mięszeyszy á kosmáty. Korzen tákże paciorkowáty/ ále odnożysty/ iákoby z obu stron po iedney ręce máiąc: biały/ łsnący. SyrZiel 1381. Niédźwiadék robak/ Szkorpion/ Vrsino, iáko páiąk iést/ alé ogon paciorkowáty. Kn 501. Skorpion iako paiąk iest, ale ogon ma paciorkowaty. T III 1307.

P. pacierzysty, paciorkowy.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 12.04.2012
PACIEP rzecz. ż

PACIEP
Kn, T III, SWil, SW not. SStp, SXVI, L (XVII ), SJP nie not.
Najwcześniejsze poświadczenie: 1621-1643

Formy: lp M. paciep(i); Ms. paciepi; ~ lm B. paciepi
» ciemne, mroczne miejsce, wnęka, jaskinia «: Páciépi/ Antrum obscurum [...] casa tenebricosa. Kn 657. Paciepi/ Antrum obscurum, casa tenebricosa. SzyrDict 281. Gościłem u szlachcica niedawnego czasu, Ktory, we wszytkich sprawach, pilnował kompasu. Nietylko nie jadł, nie pił, aż wiedział o ktorej. Ale potrzebę ledwie odprawił natury [...] Biegaj wskok do kompasu, chłopcze. A ja: Lepiej Zaraz z gotową świecą, bo słońce w paciepi. PotFraszBrück I 152. Paciepi, plur. eine finstere Höhle, un antre obscur. T III 1306.
przen. przen. Przed Tobą Panie cięszkość moiey Y utrapienie wynurzam nędzy czym prędzy Nie żebym drog mych błędy y páciepi Śmiał ci odkrywać bo ie Ty wiesz lepi. ChrośZbiór 51.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 17.01.2012
*PACIEPNY przym.

L (XVIII), SWil, SW not. SStp, SXVI, Kn, T III, SJP nie not.
Najwcześniejsze poświadczenie: 1613

Formy: lp N. m paciepną; Ms. m paciepnej; lm Ms. paciepnych
» ciemny. mroczny, zacieniony «: ROście rad w paciepnych y cienistych mieyscách [dzięgiel polny]. SyrZiel 86. Roście też [dzięgiel] ná łąkách y ná pástwiskách/ á mieyscách wesołych/ nie cienistych/ áni paciepnych. SyrZiel 86. ROście [jeleni język] [...] w cienistych mieyscách/ w studniách/ roście w ogrodách niegdzié w páciepnych y ciemnych. SyrZiel 694. Lepiej mnichem być, na drewnianej trepce Chodzić i siedząc w paciepnej izdebce Przestać na żurze i na suchej rzepce. MorszZWybór 36. Nie może dniową światłością Żywot ten być nazwany. Noc jest ten żywot, ciemnością Paciepną przyodziany, Prędszy nad koła słoneczne, Nad mrok ciemniejszy. MorszZWierszeWir I 414-415.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 17.01.2012
*PACIERZ rzecz. m

Sł. not.

Formy: lp M. pacierz; D. pacierza; B. pacierz; N. pacierzem; Ms. pacierzu; ~ lm M. pacierze; D. pacierzy; B. pacierze; N. pacierzmi; Ms. pacierzach
1. » modlitwa (codzienna, błagalna); "Ojcze nasz" «: Nic inszego ábowiem nád wámi nie mówiłám / ieno modlitwę Páńską ábo Pacierz / y Kredo/ ábo skłądek wyznania wiáry chrześciáńskiey/ á záraz uzdrowieni iesteście. SpInZąbMłot 241. Pochwili skoro pacierze odpráwił [hetman] Senat woienny do niego się zbierał. TasKochGoff 360. Zmawiam co/ zmówić pacierz. Recitare, percurrere legendo, recitando aliquid [...] v Mówię pacierz. Kn . Paciérzé kápłáńskie/ i. Książki w-ktorych są paciérzé. vide Bréwiarz. Kn 658. Pacierz/ Oratio Dominica. SzyrDict 281. Ma swe Odpusty vprzywileiowáne/ kto tu odmowi pięć Pacierzy/ y tyłoż Pozdrowienia Anyelskiego/ te Odpusty otrzyma. PruszczKlejn 5. I pacierza nic nie mowił [król] przez całą Mszą tylko klęczał na wezgłowku Axamitnym a wzdychał. PasPam 204. Kto cię tak oszalił Zes tyle ludzi pobieł Tyle Miast popalił? Przeto się Bogiem czynisz? Bog daie nie bierze Iako ty? o cosz będą do ciebie Pacierze. Nie sluchay Zausznikow: nie wspieray się wiszem Człowiekes: ani z wielkim rownay się Iowiszem. PotWoj 150. Ia męża nie znam chociazem nie wdowa, Bo iesli kiedy zesnu się obudzi, Albo pacierzmi, albo mnie rozmową, Bawi. PotSyl 8. Pánie, o chleb prosić każesz [...] zda się bydź Pánie ten Pacierz złożony tylko dla prostakow, dla ludzi roboczych, co to nie máią co w gęmbę włożyć, sztuki się chlebá dorábiáią [...] trzebá to Pánie było rożność uczynić między prostakámi i Ich Mościámi. MłodzKaz II, 274. Ná to Christus złożył Pácierz, ábyś miał modlenia się Temę, máteryią proszenia, supliki práwidło. MłodzKaz II, 274. W Kapliczy Ogroyczowey w kazdy Czwartek wiecor po dzwonieniu na pierwsze Pacierze Chłopczy skolni Litanią o Imieniu Pana Iezuszowym spiewywali. KomonDziej 16v. Przyszedszy przed wielki ołtarz [...] miewa Ociec Swięty Exhortę wykładaiąc Pacierz, to iest Modlitwę Pańską Pater noster. ChmielAteny I 127. Niechże przyidzie do Domu [dewotka z odpustu], aż ile pacierzy sklepała, tyle Diabłow korcami odmierzy. DrużZbiór 111. Pacierz. das Vater unser. BierSłowa 128.
troj. odprawować pacierze kapłańskie, pacierze kapłańskie odmawiać, pacierz kapłański mówić, mawiać » odmawiać brewiarz «: Począł exorcyzmy czynić. Agendy w ręku nie miewał, Pacierzy kápłańskich nie odmawiał. MłodzKaz II, 54. Co dzień odpráwował pacierze Kápłáńskie, y innych modlitw wiele prosząc Bogá áby po tych nędzách żył, á to dla przyczyn áby mogł tym nágrodzić ktorzy mu pokázowáli miłosierdzie, wtora, áby sercá dodawał Pánom Chrześciańskim ná Pogány. TylkStrom 23-24. Krom pacierzy kápłáńskich, codzień koronkę do Nayśw: Mátki mawiał. NiesKor II 67. Jędrzey świątobliwe życie prowadził, kapłańskie pacierze co dzień mawiał. NiesKor II 127.
przys. przysł. Mow wilk pácierz/ á wilk/ Owcá/ Báran. RysProv VIII, 10. Mow wilku pacierz/ á on: Owcá. Mow wilku pacierz/ á on woli kozią mácierz. KnAd 518. Mow ty Wilczkowi pacierz á Wilczek dolassa. OpalKSat 36v-37.
przen. przen. P. BOG mowi przez Proroka do Bałwochwalcow, nie do Astrologow, iacy bywali Arioli ktorzy przy ołtarzach y Poganskich bałwanach nie cnotliwie pacierze odprawowali y ofiary bydlęce palili. DuńKal O.
2. » czas potrzebny do odmówienia modlitwy «: Wojsko [...] w pół mili od miasta stanęło, w kilka pacierzy po rozgoszczeniu ukazały się kupy rajtarów od Norymbergu. DembPrzew 44. Do których [dragonów] gdy Elearowie skoczyli, w kilku pacierzach znowu ich przez zasadzoną strzelbę aż do bramy niemal [gonili]. DembPrzew 65. Wziąłem mu tylko ow Chrest z ręku awyciąnęm go płazą przez plecy, Utykay [...] kiedy to Chłopię skoczy [...] Nie zabawiłęm się koło owego smarkacza y pacierza iednego. PasPam 95v. Pod Tryszkami 2 Julii napadł na obóz mój polski p. Ważyński ze dwunastu chorągwi insperate o zmroku: w koniach szkodę wielką uczynił i nachwytawszy uszedł nie bawiąc kilka pacierzy. ZawiszaPam 127. A tak po asekurowaniu Borzęckiego, w jednym prawie pacierzu sejmik bez żadnej doszedł kontradykcji. MatDiar 304. Chameleon [...] Oczy ma okrągłe, wypukłe, wesołe, ktoremi ná iáki kolor poyzrzy, zá pacierz ná sobie reprezentuie. ChmielAteny I 472.
3. » reprymenda, połajanka «: Biskup wezwawszy przed się Kuchmistrzá, dał mu dobry Pacierz mowiąc: Tyś mi łákomstwem twoim wielkie spráwił. y ná szyję przywiodł niesczęście. GdacPan 37-38.
4.w lm » różaniec (muzułmański), sznur korali; w lm paciorki, koraliki «: Z wierzchu czarny [korzeń piwonii]/ we wnątrz biáły/ y guzowáty iáko węzły iákie/ ábo pacierze ná sznurze. SyrZiel 785. Z ktorey to ták szláchetney Wenedyckiey Spumy/ Posyła y Moftemu skrzyneczkę z Perfumy/ Y Pacierze: bo y tych Turcy używáią/ Lub w Monsserrato áni Lorecie bywaią. TwarSLeg 70. Pacierze bursztynowe dla tego przyiaciela twego bylem jedno okazyją miał do przesłania, nie omieszkam ci posłać. ŁugowPodr 257. Turcy mieli [...] Pacierze albo szafierowe albo iezeli koralowe Rubinami albo iakim drogiem kamieniem nasadzane. PasPam 261. Będą Godzinki, pięknie opráwne, á nie w czytániu, pacierze w ręku álbo i u pása, a nie wiedzieć kiedy się odpráwiły. MłodzKaz I, 434. Niżej przy niepoczesnem podrożnym ubierze Cisnęły w szyję wielkie z bursztynow pacierze. KorczFrasz 92. Sucháru w táysterkę/ y máłą od prágnienia weźmie ángisterkę Wody słodkiey/ koszturek w rękę/ y pacierze. TwarSPas 48. Talar Srebrny Złocisty, Pierscionek Złoty Serce Srebrne Tabliczke Srebrną Perełki y z Kanakiem Metalow dwa Srebnych. Antepedium Kitaykową z Zasłone takąz takze Pacierzi dwoie drotu Srebnego a drugie Burstynowe darowała. KomonDziej 145. Bierze paciorki, sto ścieszek udepce, W rękách pacierze, w ucho diabeł szepce. DrużZbiór 541.
5. » część kręgosłupa u człowieka i zwierząt, krąg kostny «: Oleykiem tymże pacierze ná krzyżách nácieráć. SyrZiel 419. Mázáć ciepło członki boleiące/ to iest: łono/ krzyże/ pacierze/ lędźwi. SyrZiel 1452. Pacierz u zwiérząt/ u człowiéká w grzbiécié/ w-szyi Pacierzysty Kn 657. Zad [u klaczy] jak ulany i gibkie pacierze, Tusz do popręgu i kark niezbyt chudy, Nóżka subtelna, podkasałe udy, A kosa jasna i obfita grzywa Blaski złotego przenosi przędziwa. MorszAUtwKuk 10. Kość tyłu głowy [...] się złączá [...] na dole [...] z kością gruntowną [...] y z pierwszym pácierzem szyie. KirchFac 98.

Związki wyrazowe nieprzyporządkowane do znaczeń:
przys. przysł. (war.) od przysł.: Mow wilku pácierz/ á wilk/ Owcá/ Báran. RysProv VIII, 10. Ninacz niedba [Osman] naSwiecie: ninacz nie pamięta Iuzby sobie przegraney znami zyczył raczy NiszPokoiu [...] Chociasz tak wiele razy od naszych ukarąn Mow Wilku Pacierz, a on przecię owca, barąn Chce się bic do upasci y umierac nizli Traktowac. PotWoj 169.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 17.01.2012
PACIERZOWY przym.

Kn not. SStp, SXVI, T III, L, SWil, SW, SJP nie not.
Najwcześniejsze poświadczenie: 1621-1643

Formy: lp M. ż pacierzowa; D. m pacierzowego; B. m żyw pacierzowy; Ms. ż pacierzowej; lm D. pacierzowych
» odnoszący się a. związany z kośćmi kręgosłupa «: Grzbiétowa kość/ v. pacierzowa Kn 215. Paciérzowa kość/ z-pacierzow złożona/ ábo paciérzé wszytkie ogołem [...] Ossea substructione fulciri ceruicem, Spina sacra. Kn 658. Stáwowych i paciérzowych kości końce/ dołkowáte/ i głowiáste/ iáko golęniowych/ biodrowych kości Kn 1065. O człowieku y iego częściach [...] Pacierzowá kość/ fr. Eschine Guzica/ fr. Croupion Rámię/ fr. Espaule. PolPar 179. Mátki się rodzą z mozgu, álbo też z szpiku w kości pacierzowey. Wiele ná świecie do Fortuny przychodzi z PSZCZOŁEK: z trupow ich, ożywia szczęście nie iednemu. ChmielAteny I 506.
troj. mlecz pacierzowy: Błonká cienka, ktorá nad mozgiem leży [...] pokrywá cáły mozg [...] y mlecz pácierzowy. KirchFac 73. Zyły suche ktore przyprowadzáią duchy żywiące, do części ciałá, biorą początek z mleczu pacierzowego. KirchFac 77.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 17.01.2012
PACIERZYCZKA rzecz. ż

SXVI, Kn, T III, L (XVII), SWil, SW not. SStp, SJP nie not.

Formy: lp M. pacierzyczka; N. pacierzyczką
» niezapominajka błotna; Myosotis scorpioides, roślina z rodziny ogórecznikowatych «: Mylą się y ci/ co ią [łanią broń] Łánim álbo Jelenim Tránkiem chcą mieć. Ale nie mniey y ci/ ktorzy ią Pacierzyczką názywáią. SyrZiel 132. Scorpio est littoralis [et] lutosus, forma non dissert sed colore nigricante [...] Item, Herba est eiusdem nominis, v. Krzyżowniczki/ Paciérzyczká Item, Scorpites. SyrZiel 501. Pacierzyczká/ Rozdziáł 213. Sciorpioides, Herba amoris, Nepa, Scorpius herba Scorpionschwantz/ Scorpionkraut. Ziółko iest z niewielą listków/ którego nasienie iest podobne ogonowi niedzwiadkowemu/ ztąd ma imię Greckie: álbo paciorkom głogowym ná Sznurek náwdziéwánym/ ztąd ma imię Polskie. SyrZiel 1531. Paciérzyczka ziéle/ [...] Scorpioides, Ruelli. Vrfin. Siren. [Nepa. Herba amoris, Siren. Kn 658.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 17.01.2012
PACIERZYSTY przym.

SXVI, Kn not. SStp, T III, L, SWil, SW, SJP nie not.

Formy: lp M. m pacierzysty
» związany z grzbietem, kręgosłupem «: Pacierz v zwiérząt/ v człowiéká w-grzbiécie/ w-szyi Vertebratus, Verticillatus, idem. Pacierzysty. Kn 657-658.

P. pacierzowy, paciorkowaty, paciorkowy.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 17.01.2012
PACZESIE rzecz. blp

PACZESIE, PACZESI, PACIESZE
SStp, SXVI (pacześ), Kn, T III, L (XVI, XVIII), SWil (pacześ, paczesie, paczosy), SW, SJP (pacześ) not.

Formy: M. paczesi; D. paczesi // pacieszy; B. paczesi; N. paczesiami; Ms. paczesiach
» delikatne włókna lnu a. konopii «: Paczesi na knoty barzo siła. ArchRadziw 1601 145/ 1. Siostrá moja dopiero Się uczy prząść [...] A co przędzie? Zgrebi/ páczesi/ len/ konopie. VolcDial 72v. Wywinieniu y wybiciu z stawu/ Lebiotká z oliwą y z octem vtárta á plastrowána/ ná páczesiách konopnych/ ábo lnianych/ iest doświadczonym lekárstwem. SyrZiel 473. Wykopać dół w ziemi, wstawić weń garnek mały, któryby dziurą obłapił dno u wielkiego garnca, i oblepić glinę z paczesiami wszystek wielki garniec i pokrywkę. OstrorMyślTur 22. Páczési lniáne/ konopne [...] Stupa lini aut cannabis melior secundo pectine ablata [...] wyczoski lépsze [...] vide Zgrzébie. Kn . Wydrozyc cebulę sporą y kminu w nię tłuczonego nasypawszy znowu zaszpuntowac a obwinac w paczesi y włozyc w zarzewie gorące. GrodzMisc 90a. Vczynić zwitek z pácieszy, á maczaiąc go w-tym białku przyłożyć ná ránę. HaurEk 25. Jábłko [...] obwin w páczesi, upiecz, day choremu zieść, powtorz ieżeli trzebá. PromMed 49.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 17.01.2012
*PACIOR rzecz. m

Sł. nie not.
Najwcześniejsze poświadczenie: 1678

Formy: lm B. paciory
» ozdobny koralik w biżuterii «: A że przyskąpiey pereł/ więc czarne Páciory/ Modá záleca Dámom/ nád inne Fáwory. ŁączZwier D2v.

P. paciorek, *pacioreczek.
Autorka: EW


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 17.01.2012
*PACIORECZEK rzecz. m

L (XVIII), SWil, SW not. SStp, SXVI, Kn, T III, SJP nie not.
Najwcześniejsze poświadczenie: 1644

Formy: lm B. pacioreczki
w lm » różaniec, sznur koralików służący do odliczania modlitw «: Tak to nie miło było przeklętemu szatanowi/ że iey[Kolumbie] częstokroć przerywał Pacioreczki/ y rozrzucał. OkolNiebo 46. Pacioreczki w ręku Vstawicznie y Xsiąszką y Zywoty Swiętych Zktorych o iako mało tych przykładow biorą Ktoremi Swiętemi czynią znałem takowego Co pacierzy gwałt mowieł á odrwieł Kozdego. OpalKSat 32.

P. *pacior, paciorek.
Autorka: EW


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 23.04.2012
PACIOREKrzecz m, *PACIORKArzecz ż

PACIOREK, PACZOREK
SXVI, Kn, T III, L, SWil, SW, SJP not. SStp nie not.

Formy: lp M. paciorek // paczorek; D. paciorka // paciorku; B. paciorek; N. paciorkiem; Ms. paciorku; ~ lm M. paciorki; D. paciorków // paciorek; C. paciorkom; B. paciorki; N. paciorki; Ms. paciorkach
1. » modlitwa chrześcijan, zbiór modlitw, pacierz «: Przynoszęć pióro wzięte skrzydła: Co muza zdole, starością wystydła; Przy tym pokorne do Boga paciorki- Licheć prezenty dla królewskiej corki. Darmo fortunę ubogi szamoce: Nie mając złota, musi nieść owoce. PotFrasz5Kuk III 380. Wiem ja, zaco tak często paciorki miewacie, Zato, że tylko jednę rzecz potrzebną macie. Bo co po pięknej twarzy, co po pięknym oku, Gdybyście też nie mieli owej rzeczy w kroku. NaborWierWir I 319. [...] Dobryć jest Pan Bog, odpuśći on mnie to wszytko, gdy się spowiádáć będę przy śmierći: ábo też przyszedszy do zgrzybiáłey stárośći páciorki mówić będę [...] . StarKaz 161. Przypomniałem idąc, żem wiele opuśćił z paćiorkow y nabozeństw niektorych. BanHist 39. Gdzie iako czeczotka, Załosne przed swey Dyanny Figorą, Paciorki szepce; zkąd rodem devotka? Spytawszy, iakby więcey nie chciał wiedziec, Wstac iey y kazepodle siebie siedziec. Widzi zewpadła Fascelina wbłędy, Animuie się przecię iako moze. PotSyl 81. [Chciałem] Uwieść ciało i duszę z tego świata szumu, Usiadszy na paciorkach, w miejscu kędy cichym; Tedym kaptur na głowę wziął, zostawszy mnichem. PotFraszBrück I 264. Podobno Dawidzie odmowiwszy swoie paciorki, expedycyie odpráwiwszy, znowuś się położył? MłodzKaz 135. [...] Gdzie wzięta dziecinka od nas nauczyłaby sie i paciorku i wiary ś. katolickiej i za czasem moglibyśmy providere kawalera w domu, teraz miedzy dwiema aniołkami królewicowej jm. przybyłaby trzecia aniołkiem; [...]. SarPam 216. Maiąc Swiec pare na Lichtarzach na to zrobionych zapalonych, mowiac po iednym Paciorku czyniąc to na wiekszą Czesc y Chwałe P. Bogu. KomonDziej 131. [...] Przyjemniejszy Mu bywał jeden prostaczka paciorek albo ów głupiuchny: to Tobie, to mnie, z Panem Bogiem przez przykopę podział aniżeli wszytkie razem seraficzne z tytułu i druku swojego bez serca modlitwy, hymny i nabożeństwa nasze. MałpaCzłow 208.
2. » koralik w różańcu «: A iáko my paciorki mamy w ręku/ ábychmy Rożáncá świętego niepomylili: ták on áby nie zmylił discyplin tych/ ktore zmierzył in holocaustum [...]. BirkSkar 19. [...] kto ná krzyżyk przy Páciorkách przysięgał Pánu Substitutowi nieboszczykowi? LubJMan 69. Możesz Wm.M.M. Pan vfać tey Osobie, bo nie tylko listem swoim, ktoregom kopią posłał, dáię Wm.M.M. Panu assecuracyą, ále co większa, wyiąwszy z kieszenie Paciorki, przy ktorych był krzyżyk, położyłá pálce nánim, y przysięgáłá ná to, co w Assecuracyey nápisano. LubJMan 70. Paciorki mi wszytkie ocierano o kolumnę Christi. WojszDiar 121.
3. » niewielka gałka, koralik ze szkła, minerału, drewna, itp., zwykle z otworem umożliwiającym nanizanie na nitkę «: Paciorki kosciane subtelne barzo. ArchRadziw 64/7. Paciorki koralowe w baryłeczkę podługowate. ArchRadziw 176/27. Decimka czarna u ktorey Paciorek 7 Xiązęcia Imci Sierotki. ArchRadziw 176/4. Kiedyby ze dżdżów, które w Maju zwykły chodzić, Z każdéj krople miała się jedna perła rodzić, Na cóżby się towary podlejsze przydały, I gdzieby się paciorki proste przedawały? SaadiOtwSGul 227. Ziółko [...] którego nasienie iest podobne ogonowi niedźwiádkowemu/ skąd ma imię Greckie: ábo páciorkom głogowym na sznurek náwdziewánym [...]. SyrZiel 153. Niektorzy naściebawszy Piwoniowych ziarnek na sznurek/ ná szyikę dzieciom záwieszaią miásto paciorkow/ przeciw teyże chorobie pomienioney [kadukowi] . SyrZiel 786. Miey paciorki białe przezroczyste proste, szklane. SekrWyj 60. Paciorki alabastrowe okrągłe, tu i owdźie po bokach zpiłuią na nierownosći, według upodobania. SekrWyj 61. Tę[masę] ślifuią, poleruią rozne tabliczki na ktorych obrazy maluią i paciorki kosztowne robią. SekrWyj 95. Nakoniec trochą oliwy napuśc dłoń, i w niey paciorki otrzyy á będą czerwone. SekrWyj 100. Naylepsze gałki są kościáne, álbo szkláne páciorki, woskiem dziurki pozátykawszy. VadeMed 186. Rękaby moia długo prożnowała, Jakby chciał ślepy wdziać paciorki na nić. DrużZbiór 346. Białogłowy u niższey wárgi záwieszone noszą iakieś gałki, czyli paciorki. [Targ niewolników w Kairze]. ChmielAteny II 652.

PACZOREK
nazwa osobowa» nazwisko «: Anno Domini 1685 miesiacza lystopada 27, przy obecznosczy prawa naszego w domu Grzegorza Fyguri na ten casz lesniczem bedacz. - Ze przedal Stanislaw Paczorek z Ryczyrky Blazeiowi Bogaczykowi zieczowi a swemu wlasnemu tagze z Rycz[e]rki lakię; zowie sie Gleboky Potok. KsŻyw 35.

PACIORKI blp
» sznur koralików służący do odliczania modlitw, różaniec «: Ma bydz reka trzymaiąca paciorki. Na Heł[mie] Czło[wiek] złozywszy recze trzyma paciorki iako by się modleł. HerbOr 606. [...] W to, o nieunoszone zwierciadło patrzajcie, A czasu poki płynie, radzę zażywajcie. Potym godzina minie; gdy kwiatu nie stało. Starej twarzy już będzie z paciorki przystało [...]. NaborWierWir I 301. Koroná/ koronká. v. Rożániéc. Paciorki. Kn . Páciorki na ktorych się modlą/ koronka/ Precatorij globuli. SzyrDict 281. Chodkiewicz: z ktorego niech kazdy bierze wzorki Prosto zposcieli: Ksiązki, wziąwszy i Paciorki Tam szedł kedy go Kapłan czeka u Ołtarza I Stwiercy Swemu chwałę codzienną powtarza Zaprzeszłą noc dziękuje, na dzien się Porucza Bo mu razem y Starość y Słabość dokucza. PotWoj 98. Będzie czasem u drugiego cnotá w książkach, w paciorkách, bo iákiego modlenia się wiek. MłodzKaz IV, 320. Po obiedzie prezentowano mi wszystkie splendory w téj kaplicy zostające, jako to: miseczkę N. Panny z któréj jadała, pieluszki któremi Pana Jezusa spowijała, sukienkę z wełny, w któréj z domkiem swoim do Loretu przybyła; o to wszystko ocieraliśmy rozmaite paciorki i agnuszki, także wzięliśmy wody, którą miseczkę ksiądz opłukiwał. ZawiszaPam 86. Wszystek sprzęt widzieć było, ziemia miasto łoszka, paciorki do modlenia, y instrumenta do umartwienia ciała. NiesKor II 196. W ręce iedney paciorki trzymaiąc, w drugiey gromnicę, á często powtarzaiąc JEZUS MARYA, żyć Bogu począł. NiesKor II 668. W samym Mieście LORETANSKIM długo iedná ciągnie się ulica [...] w ktorey same Paciorki, y rzeczy do dewocyi służące [...] przedają. ChmielAteny I 172. Koń Morski [...] Z Zebow zaś formuią Krzyżyki y Paciorki, aliás Koronki, Rożance. ChmielAteny I 477. Bierze paciorki, sto ścieszek udepce, W rękách pacierze, w ucho diabeł szepce. DrużZbiór 541. Paciorki do modlenia, rosen krancz. BierSłowa 128.

P. *pacior, *pacioreczek, *pacierz.
Autorka: EW


Notice: Undefined offset: 0 in /srv/www/www.sxvii.pl/public_html/pan_klient/haslo/szablony.php on line 129
ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 29.04.2010
PACIORKOWY przym.

SXVI, L, SW, SJP not. SStp, Kn, T III, SWil nie not.

Formy: lp M. m paciorkowy; lm B. nmos paciorkowe
1. » zrobiony z paciorków «: Sznur Pacyorkowy wazy zlots czyr 13. ArchRadziw 1601 II, XVII.
2.ekspr. » odnoszący się, związany z pacierzem, modlitwą «: Na książki paciorkowe. Co Bogu milsza nad wonne ofiary, Którymi Zakon kłaniał się mu Stary, Czym od własnego nie pogardził Syna, Gdy go ostatnia trapiła godzina. Z czym i po dziś dzień na gniew Boży śmiele Nacierać zwykli grzesznicy w kościele - Daję-ć dwojakie, chociaż w jednej wierze, Na sznurku i na papierze pacierze. MorszAUtwKuk 220-221.

P. paciorkowaty, pacierzysty.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 22.07.2010
*PACIORNIK rzecz. m

Najwcześniejsze poświadczenie: 1646-1648

Formy: lm D. paciorników
» rzemieślnik wytwarzający sznury korali, różańce «: Ma też to miasto zalecenie rzemieślników różnych, ale najbardziej i najwięcej Paciorników, co pacierze robią, których dostanie nie drogo idąc po drodze á N.D. rozmaitych. GawarDzien 79.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 22.07.2010
*PACIORNY przym.

Najwcześniejsze poświadczenie: 1678

Formy: lm D.
» tworzący sznur korali, różańcowy «: O święcicách zaś owych/ co powiedzieć mamy; Ktore/ z tráfionych włosow/ w promięniách widamy? Gdy wiążą pod nie wsztążki/ lub złote pierzcionki; Rzekłbyś/ ze to dziesiątki/ Páciorney Koronki. ŁączZwier D-Dv.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 17.01.2012
PACTWA rzecz. ż

Najwcześniejsze poświadczenie: 1656-1688

Formy: lp M. pactwa
» coś dziwnego, niezwykłego, budzącego zdumienie; dziwoląg, licho «: Iednę [rzeźbę] wyrzuciły były prochy całą nienaruszoną [...] ktora własnie taka była iak kobieta zywa [...] lezała owa pactwa rozkrzyzowawszy się informa iako człowiek zpięknego Ciała Stworzony. PasPam 60v.
Autor: SPas


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 17.01.2012
PACYFIKACYJA rzecz. ż

SXVI, L (bez cyt.), SWil, SW, SJP not. SStp, Kn, T III nie not.

Formy: lp M. pacyfikacyja; D. pacyfikacyjej // pacyfikacyji; Ms. pacyfikacyji
<łac. pacificatio>
» ugoda, porozumienie, pojednanie «: Krol Angielski do patifikatiey rzeczy wiedzie Virium nyc a nyc nie sposabia. OssZPam 53v. Prace obrociłem [...] áby było coprędzey Woysko vspokoione, y tandem żebym był moię Krolowi Iego Mośći pokazał niewinność, y życzliwość moię: iákoż świádkámi Ich Mość, ktorzy támże zemną w Iáworowie byli, że czyniłem cokolwiek zemnie mogło bydź do teyże pacificatiey. LubJMan 53v. Akt pacyfikacji Wielkiego Księstwa Litewskiego. DiarSejm 301. Prześw: Wodztwo Ruskie [...] zechce [...] Delegatos [...] na Radę walną in ordine do przyszłey Pacifikacyi w Warszawie [...] agitować się maiącą ad mentem Uniwersałow JKMci [...] obrać y wyprawić. GazPol 1735/ 29, 5. Wezyr upewnia, że Cesarz Turecki iest w sentymentach y dyspozycyach wszelkich do Pacifikacyi. MerkHist 4, 279. Pacyfikácya Generalna przywraca między nami korrespondencyą przerwaną podczas ostatnich rozruchow [Leszczyński do Augusta III]. MerkHist 5, 406. PACIFICATION [...] Pacificatio [...] POKOIU przywrocenie uspokoienie Pacyfikacya. DanKolaDyk II, 322. Exercet novis Pańską głowę, y iuż interposuit powagę swoią, Krolewską, naznáczywszy termin tey pacyfikácyi ná dzień 21. DanOstSwada III, 16. A teraz niepoiętych Sądow swych wyrokien ták tę armatam Litem między nami do czasu rozwiodł, ábysmy z wytchnienia in extremis malis pociechę wprawdzie iákąkolwiek mieli, gniewu iednak Iego gorzkie skutki w nierowney y ciężkiey pácifikácyi uznawáli. DanOstSwada I, 34. W Andrzeiowie zászła Pacifikacya Stafaná ná Tronie utrzymuiąca. ChmielAteny II 355.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 17.01.2012
PACYFIKAŁ rzecz. m

SXVI, L (XVII, XIX), SWil, SW, SJP not. SStp, Kn, T III nie not.

Formy: lp D. pacyfikała; B. pacyfikał; Ms. pacyfikale; ~ lm B. ; Ms. pacyfikałach
<śr. łac. pacificale>
» szkatuła, naczynie z relikwiami; relikwiarz «: Monstrancya srebrna mała, mało od pacyfikała większá. AdnGosp F IV/ 279, 7. Te relikwiie są opráwne we srebro/ tákże osobnych iest y innych wiele Relikwiy w rożnych Pácyfikałách srebrnych. PruszczKlejn 62. Bywał na Plebaniey y tam przeglądaiąc sie w Koscielnym Apparacie y Skarbie tameczney Plebaniey przeczytał w Srebnym Pacyfikale Karteczke DruKowaną Specifikuiąc Relikwią Swietego Wita pod Ktorą była Pisczal Zkąd zwysz mianowanemu Kanonikowi, o te sie Reliquią przykrzył. KomonDziej 231-231v. Przytym ten pomieniony Xiądz Szymon Myszkowic darował Partykułke Relikwiey inszey, Swietego Marka Meczennika w Pacifikale. KomonDziej 232. Kardynáli [...] Celebruią y Mszę Swiętą [...] ná ktorey trzech stanow Magistris daią całować Pacyfikał, to iest Kardynáłowi Biskupowi. ChmielAteny II 124.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 17.01.2012
PACYFIKATOR rzecz. m

SWil, SW, SJP not. SStp, SXVI, Kn, T III, L nie not.
Najwcześniejsze poświadczenie: 1666

Formy: lp M. pacyfikator; N. pacyfikatorem
<łac. pacificator>
» zwolennik układów, negocjator, rozjemca «: Znáć że táką wagę y sposobność do tego wemnie wszyscy widzieli, alem iey sobie nigdy nieprzypisował? [marg.:] A potym iákom sam miał presumować bydź pacificatorem. LubJMan 111. Kanonik Warszawski miał Kazanie [...] Założył potym propozycyą. Ze Generalny Nieba y Ziemi Pacyficator B. Wicenty. GazPol 1735/ 63, 2. Woyszundus Radziwiłł [...] przeciw Kieystutowi, rozruchow y fedycyi wnętrznych mężny Pacificator. ArtWoj 2 nlb..
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 17.01.2012
PACYFIKOWAĆ czas. ndk

SWil, SW, SJP not. SStp, SXVI, Kn, T III, L nie not.
Najwcześniejsze poświadczenie: 1710

Formy: bezok. pacyfikować; ~ im. bier. lp odmiana złożona M. m pacyfikowany
<łac. pacificare>
» godzić, nakłaniać do zgody «: Ta Sprawa az do Rzymu per Appellationem wytoczona była, y był Victorem oney tenze Xiądz Iąn Nemetius, ktorego IMPąn Kasteląn musiał pacifikowac, w ktorego potym Maietnosci nie chciał trzymac tego Beneficium Łodwigowskiego, wolał z lepszym pozytkiem w Chrzanowie iednego pilnować. KomonDziej 193v.

PACYFIKOWANY
» nakłaniany do zgody na co «: Deklararacyją pacyfikowany jest [pisarz różański?] i ten był consensus wszystkich, że trzech tylko posłów mają obierać. DiarSejm 277.
Autor: PK


ZALĄŻEK ARTYKUŁU HASŁOWEGO
Data ostatniej modyfikacji: 19.01.2012
*PACYFIKOWANIE rzecz. n

SW, SJP not. SStp, SXVI, Kn, T III, L, SWil nie not.
Najwcześniejsze poświadczenie: 1672

Formy: lp D. pacyfikowania
<łac. pacificare>
» godzenie, jednanie «: JmP Starosta Sądecki media pacificowania samych siebie podaie takie: urażonego Posła honor ukontentować, skoro Activitas nastąpi, violenta media zaniechać, a po PP. Posłów, ad consortium fraternum onych wzywaiąc, posłać. DiarSejm1672 90-91.
Autor:


Notice: Undefined offset: 0 in /srv/www/www.sxvii.pl/public_html/pan_klient/haslo/szablony.php on line 129
ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 12.06.2011
PACYJENCYJA I rzecz. ż

SXVI, Kn, T III, L (bez cyt.), SWil, SW, SJP not. SStp nie not.

Formy: lp M. pacyjencyja; D. pacyjencyjej // pacyjencyi; B. pacyjencyją; N. pacyjencyją; Ms. pacyjencyi
<łac. >
» cierpliwość «: Tegoz odiechał [...] Starosta [...] upraszałem o dalszą paciencią gdyż dopiero nie mam sposobu. SapANot 73. Pácyencya [...] Nic to/ Wytrwam ia to/ Musi wytrwáć/ Ciérpmysz. Kn 658-659. Przeciwko tey Niewdzięczności/ námáluy mi obraz cierpliwości. Iákoby dáiący mu znáć/ iż trzebá pácyencyiey záżyć/ á nic nie mowić przeciwko Ordynácyiey Boskiey. StarKaz 266. A ieslis gotow kark swoy iarzmowi podłozyc I zyc wstąnie małzenskim nagotuy sie oraz Na swietą y pokore y pacyentią, Bo zadney z nich nie znaydziesz ktoraby folgowac Powolnemu mezowi miała albo chciała Choc sama w mezu kocha. OpalKSat 28. Kiedy się było młodzieńcem, bywało tego [pościeli] aż nazbyt; teraz za to pokutować przy pacjencji świętej. SobJListy 143. I ia dosić przykładam moiey patientiey kiedy nie moia podagra [...] infestare nieprzestaie. CzartList 18. Lubo mu na sercu ckliwie, że w długiej ekspektatywie Widzenia prolongacyja, gdy każą - pacyjencyja. StanTrans 92. Cierpliwość (Pácyencya) potrzebna/ mowicie wiele o Cierpliwości/ á wyście sámi niecierpliwi. ErnHand 341. Rácz Wm. M. M. Páni/ z wysokiego rozsądku swego/ ten serdecżny żal/ Krżeściáńską znosić pátiencyą (cierpliwością). DobrPol I, 238. Czyli to już sensum mali tetraxit usus, żeśmy z taką pacyjencyją in flagella parati. DiarSejm 318. MA bydź Poseł wielkiey Pacyencyi ná niektore dyzgusta Turkow. ChmielAteny II 492. SCEVOLA statkiem y Pacyencyą [sławny]. ChmielAteny II 742. Pacyencya, interj. Geduld. patience; Patience si vous plait. T III 1307.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 13.05.2010
PACYJENT rzecz. m

SXVI, Kn, T III, L (XVII, XVIII), SWil, SW, SJP not. SStp nie not.

Formy: lp M. pacyjent; D. pacyjenta; C. pacyjentowi; B. pacyjenta; ~ lm M. pacyjentowie // pacyjenci; D. pacyjentów; C. pacyjentom; B. pacyjentów // pacyjenty; N. pacyjentami
<łac. patiens, -ntis>
1. » chory znajdujący się w trakcie leczenia, pod opieką lekarza «: Niechay onego pácyentá kto potrąca áby nie spał. SykstCiepl 186-187. Nie czytał znáć P. Pleban casus conscientiae de causis belli iusti; nie z Pany/ co te węzły sumnienia mieć mogą/ ále z prostaki parafiány swoiemi; y z choremi pacientami się báwiąc; przetosz znieumieiętności swey ták niebácznie o tych rzeczách mowi/ iáko począł zpoczątku. SzemGrat 49. Postánowił przysięgę ná uczniow swoich [...] áby tego nikomu nie powiádáli/ co zá defekty máią pácyentowie ktorych leczą. StarKaz 267. W desperackich terminach już zostając chory, Kazał wszytkie zgromadzić z Krakowa doktory [...] Kiedy się z Padwie dowie o starym przychodniu Co rychlej poń posyła, a tu Włoch nadęty: Nie takiem ja kurował, rzecze, patienty. Niech mu zaraz krew puszczą. PotFraszBrück II 302. Uwáżny patient/ iáką chorobą złożony/ aby do niedłu[go] trwałego zdrowia przyszedł/ odstąpiwszy appetitu y rozumieniá swego [...] cale się ná ręce lekarskie zdaie. BujnDroga 23-24. ZOŁTACZEK po łácinie Charadrius, z tey rácyi dziwny, że gdy wesołym ná chorego Człeká patrzy okiem, zdrowia melioracyą y życie obiecuie; lecz wyciągnionemi w siebie z pacyenta humorámi, znáczną przynosi w zdrowiu sobie szkodę. ChmielAteny I 519. Assyriyczykowie chorych kładli przy drogach, aby Podrożni dáwali y rádzili remedia Pacyentom. ChmielAteny II 683. Gdy zaś z Kaszlem czysta krew wyrzuca się, Krwawey pracy Pacyentowi do pozyskania zdrowia przyłożyć trzeba. BeimJelMed 528. Ledwie odetchnąć mogą Pacienci. BeimJelMed 543. Mdłości nieposkromione morzą, a potym Paraliż Pacyentow porywa. BeimJelMed 586.
2. » człowiek zwracający się o poradę, klient, petent «: Poenam na to założyć, jako i na to, aby potencią niektórzy możniejsi sędziów i pacientów nie zatrudniali, zbytniemi winami nie angariowali. AktaKrak I 358. A iesliby mu kto nie ziścił obietnice wráca się y trapi onegoż patientá ták długo áż się mu viści. BotŁęczRel 140. Trybunał [... agituie się, ktory tak liczną frekwencyą Pacyentow zagęszczony, że o stancye bardzo trudno GazPol 1736/ 82, 6. Oni cierpliwości niemaią. Ztym wszystkim czy chcą być Pacyentami? Czy wolą być impacyentami BeimJelMed 628. Referendarzów obligacya donosić wszelkie sprawy Królowi, Suppliki i Responsa od Króla Pacyentom. ŁubHist 214.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 17.01.2012
PACYJENTKA rzecz. ż

L (bez cyt.), SWil, SW, SJP not. SStp, SXVI, Kn, T III nie not.
Najwcześniejsze poświadczenie: 1601-1677

Formy: lp M. pacyjentka; N. pacyjentką
1. » chora znajdująca się w trakcie leczenia, pod opieką lekarza «
przen. przen. Czeka w pragnieniu Pacyentka chora, Na oschłość swoię ná przykre skrupuły, Recepty zdrowia w Pośle od Doktora. [przen.: Pacjentka - dusza, Doktor - Bóg] DrużZbiór 416-417.
2. » kobieta zwracająca się o co, klientka, petentka «: Tegosz czasu Jejm Pani komorowska Zuzanna Pawlowa Zona zostala Patientka Babinska. AktaBab 21-22.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 01.12.2011
*PACYNA I rzecz. ż

PACYNA, PACZYNA, PĘCZYNA, PECZYNA
SXVI (pacyna, pacena, pacenna), Kn (paczyna, peczyna), T III (paczyna, pęczyna), L (paczyna, peczyna, pęczyna, pecyna; XVII, XVIII), SWil (paczyna, peczyna, pecyna, pęczyna, pieczyna), SW (paczyna, peczyna, pęczyna, pecyna), SJP not. SStp nie not.

Formy: lp M. paczyna // pęczyna // peczyna; D. pacyny; B. pacynę; N. pacyną
» kawałek wypalonej gliny, cegły «: Potym wziąć gorzałki/ y pácyny co namieley tłuczoney y przesianey/ vczyń iáko máść. SyrZiel 998. Drudzy pacynę z piecá miáłko tłuczoną/ z nim [sokiem z pokrzywy] záczyniwszy/ nozdrzá námázuią. SyrZiel 1408. Páczyná/ péczyná [...] argilla igni exusta vel adusta, qualis est in focis [et] sornacibus [...] Terra fornacum qua retorrida suluescit, eiusdem cum testa effectus in medicinis.Rondelet. Kn 659. Glina zgorzała albo pęczyna. HaurEk (L) 96. czyny z ogniská, utłucz ná proch subtelny, przyday żołtkow od iájá twárdo uwárzonych y rostartych. PromMed 108. Ná czoło y skronie y kark przyłoż pácynę z piecá rostworzoną octem. CompMed 452. Swinskie łáyno, zmieszáne z pácyną z piecá piekárskiego wziętą znácznie krew zátrzymywa. CompMed 452. Pácynę z ogniská utłucz, przesiey, przyday kilka żołtkow twárdo uwárzonych [...] smáruy tym papier y przykładay. VadeMed 125-126. Paczyna, pęczyna 1) gebrannter Lehm aus den Oefen. T III 1307.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 08.07.2010
PACZEKrzecz m, *PACZKArzecz ż

Kn (paczek, paczka), T III (paczek, paczka), L (paczka; XVIII), SWil (paczka), SW (paczka), SJP (paczek, paczka) not. SStp, SXVI nie not.
Najwcześniejsze poświadczenie: 1601-1750

Formy: lp M. paczka // paczek; ~ lm D. paczek // paczków
» drewniane pudełko na drobiazgi «: Paczkow na kształt szafek ... 2. ArchRadziw 1601 389/ 1. Obraz przybito nad Ołtarz nadedrzwiami samemi, y w dzien Wtorkowy po Bozym Ciele przydało sie, ze na stole rozwinąwszy ten Obraz Rąma do niego z Paczek robiono a wtym Vwidziano na Oczach iego, iakoby Krople łez iego z Oczu wynikaiące. KomonDziej 183. GROS [...] UNE GROSSE de boutons [...] PACZKA guzikow dwanaście Tuzinow guzikow. DanKolaDyk II, 104. Paczek, ein paquet. BierSłowa 128. Paczek [...] *Paczka. Päckchen von Sachen, Briefen. petit paquet; petite liasse ou facture. T III 1307.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 03.08.2010
PACZESNY, PACZOSNY przym.

PACZESNY, PACZEŚNY
SXVI (pacześny, paczesny), Kn (pacześny), T III (paczesny), L (pacześny; XVIII), SWil (pacześny), SW (pacześny, paczesny, pacieszny), SJP (pacześny) not. SStp nie not.

Formy: lp M. m paczesny; ż pacześna; D. m paczesnego; n paczesnego; B. m nżyw pacześny // paczesny; n pacześne; lm M. nmos paczesne; lpdw M. nmos paczesne
» zgrzebny; zrobiony z wyczesków konopnych lub lnianych «: Dwie prześcieradle paczesne. InwSienBęt 78. Czeladź dworska; z tej wszystkie; naznacza się do oprzętu pro sorte impp. Żychlińskich Maryjanna zwana Hazianka, ktorej myta jmp. Nowowiejska corocznie obiecała zł 5, płótna lnianego łokci 7, paczesnego łokci 9, zgrzebnego łokci 12. InwKal 616. Pierzyna wielka, poszwa na ni pacześna, wezgłowia 2, sprzede konopny na półsetek, lnu kit 10. ActScabVet 109. Páczéśny/ [...] Lineus aut cannabinus secundi loci, vel viliori lino aut cannabi constans. [...] Zgrzébiány. Kn 659. Jedna po pas w aksamicie, druga w muchajerze, Trzecia się w pacześny letnik nadobnie ubierze. SejmPiek 62. 3 Pułsetki Konopne paczesne po z[ł] 13. [Regestr płócien]. KunReg 27v. Ná Blech w Máiu áby były gotowe rożnego łotná ułsetki, z ktorych się łokci 50. Máglownego, ábo nie máglownego wymierzáć powinno, ták Lniánego, Konopnego, Zgrzebnego, iáko y Páczesnego płotná. HaurEk 15. Ná Pácześne Płotno w Pułsetek w chodzi sztuk 4. HaurEk 15. Paczesny: de chanvre. KulUszDyk 119.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 03.08.2010
*PACZOSEK rzecz.

SWil (paczesie, paczosy, paczoski), SW (paczesie, paczoski, pakopie) not. SStp, SXVI, Kn, T III, L, SJP nie not.
Najwcześniejsze poświadczenie: 1613

Formy: lm B. paczoski
» delikatne wyczesane włókna lnu a. konopii «: W chędogą chusteczkę/ álbo w Paczoski mokre/ vwinąwszy/ w Popiele gorącym vpárzyć [młodą zapaliczkę]. SyrZiel 180. Oczom krwią záciekłym y czerwonym zá iákieykolwiek przyczyny tenże sok [...] iest osobliwym rátunkiem, w tym páczoski konopne cienkie maczáiąc y ná oczy przykłádáiąc. SyrZiel 344. Pigw świeżych drobno pokráiánych ták wiele y wespoł to warzyć w oliwie, áż się Piołynu y Pigw wodnatość przez wárzenie strawi. W tym oleiu konopne páczoski ábo chusteczkę ciepło maczáć á ná wątrobę przykłádáć. SyrZiel 345.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 03.08.2010
PACZOSNY przym.

Najwcześniejsze poświadczenie: 1663-1696

Formy: lp M. m paczosny; ż paczosna
1 Sztuka Paczosna Arszynow 41 zszywana. KunReg 49. 1 Pułsetek Paczosny [regestr płócien]. KunReg 78v.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 03.08.2010
PACZYĆ czas. ndk

Najwcześniejsze poświadczenie: 1743

Formy: cz. prze. lp n 3. os. paczyło
» powodować deformację, zniekształcenie «: Substrakcyą ceglaną mieć powinny piece, áni zbyt niską, żeby gorąco sklepienia lub balkowania nieprzepalało, podłogi bliskiej niepaczyło. Ani zbyt wysoką. BystrzInfArch E2.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 03.08.2010
PACZYĆ SIĘ czas. ndk

Najwcześniejsze poświadczenie: 1659

Formy: cz. ter. lp 3. os. paczy się; ~ cz. prze. lp m 1. os. paczeł się; lm nmos 3. os. paczyły się
» deformować się, zniekształcać się «: Náylepsze tedy z dębu rzezanego, á dobrze wyschłego áby się nie paczeł á nádewszytko kogo náto stánie iest mámur ten podkowę wytrwa, prochu nie czyni y nie przeymuie płech lecie nie ma. NaukaBud 30. Zbierz wszystkie [tabliczki] ná kupki po piąci albo po sześci. Przyłoż ie czym żeby rowne zostawały, á nie paczyły się. SekrWyj 62. Trzymay ie [wyroby z rogu] iednak pod cięzarem miernym w rowni, aby się nie paczyły áż do zażywania. SekrWyj 62. Dąb w ziemi długowieczny, do słupowania y przyciesi zgodny. W ścianach się paczy. BystrzInfArch A3.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 28.09.2010
*PAD rzecz. m

L (XVII), SWil, SW, SJP not. SStp, SXVI, Kn, T III nie not.
Najwcześniejsze poświadczenie: 1618

Formy: lp D. pada // padu; B. pad; N. padem; Ms. padzie
1. » upadek; spadek, urwisko «: Ze ták srogo przebiia Rycerz smoká tego. Nie dziwuy się, boć mśći się ná nim pádu swego. KalCuda D. Pátrzcie, przed ktorym twierdze Empireyskie drżały. Y ták nieme ná pad swoy skáły się pátrzáły. KalCuda D.
2.myśl. » ślad, trop «: Jdą tedy zá záiącem wciąsz/ naprzod przedni psi ná czoło łáwą/ iedni śrzodkiem zá sámym padem/ ábo śladem (y ci o tropie wiedzą) drudzy iákoby ná skrzydłách/ y po tę y po owę stronę/ padá ná wiárę tych ktorzy śládem idą/ krzykiem też goniąc/ choć sámi o padzie niewiedzą. OstrorMyślTur 32.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 13.10.2014
PADAĆ czas. ndk

Sł. not.

Formy: bezok. padać; ~ cz. ter. lp 1. os. padam; 3. os. pada; lm 3. os. padają; ~ cz. prze. lp m 3. os. padał; ż 3. os. padała; n 3. os. padało; lm mos 3. os. padali; nmos 3. os. padały; ~ cz. przy. złoż. lp zneut 3. os. padać będzie; lm mos 3. os. będą padać; ~ tr. rozk. lm 1. os. padajmy; ~ im. czyn. lp M. m padające; ż padająca; lm D. padających; ~ im. wsp. padając; ~ im. uprz. padłszy
1. » przewracać się, upadać; ginąć, tracić «: Włosy z głowy pádáiące zátrzymawa/ y vmacnia sok z świeżozielonego ziela [koszyczka] z oliwą zmieszány. SyrZiel 850. Włosy mi padáią/ Glabresco. Kn 1274. Niewiásty w Syonie pogwałcono/ y pánny w miástách Judskich. Książętá ręką ich powieszáne są, a osoby Stárszych nie máją w uczciwości. Młodzience do zarn biorą/ á młodzieniaszkowie pod drwámi padáją. Stárcy w bramách więcey nie stawáją, á młodzieńcy przestáli pieśni swojich. BG Lm 5, 13-15. To Poganstwo oszlep na ogien lazło a iako snopy padało. PasPam 260. Gęsi Dzikie włoczyły się [...] ale iakies były odmięnne [...] padały y [z] Swoyskiemi Gęsiami y niebardzo były płoche dały się zeyść y kiięm potrącić. PasPam 282-282v.
troj. na twarz padać, padać na gębę: Ná twarz padszy. [...] v. Ná płásk. Kn 444. Utykam głową/ gębą/ w-zięmię: Padam ná gębę. Sistere ore, capite: sistere capite in via, de femita. Kn 1209. troj. padająca choroba, padająca niemoc: Wino Piołynowe ábo Piołynek [...] Pádáiącey chorobie.Páráliżu. Szláku y powietrzem náruszonym służy, używaiąc go, od tego wszytkiego záchowuie, piiąc y nácieraiąc nim. SyrZiel 352-253. Bernadynek/ ábo Turecki czubek [...] Pádáiącey niemocy. Szláku ábo páráliżowi. Pokurczonym. Strętwieniu ábo zmartwieniu [bywa ratunkiem]. SyrZiel 362- 364. troj. padać jako muchy, padać jak muchy na wiosnę: NIEPRZYIACIELE padaią gęsto iák muchy. DanKolaDyk II, 282. Czyż powinni za moy błąd padać iako muchy [o zarazie w Izraelu]. DrużZbiór 132. Padaią ludzie, iák muchy ná wiosnę [od zarazy]. DrużZbiór 355. troj. nagła padać śmiercią: SEPS Padálec iest ták wielkiego iádu, że kto iámę iego nádepce nieostrożnie, nagłą padá śmiercią, táką zgniliznę, członkow rozsypane nágłe przynosi. ChmielAteny I 504.
fraz. fraz. padać na głowę » fikać koziołki «: Koziéłék przéwrocić. [...] Saltus in caput [...] Cernuo [...] cernulat habetur. Koziełki przéwrácam/ Padam ná głowę. Kn 131. fraz. trupem padać: Z belluard ognia tym więcey dawáli Aby nástępny Szwedzkie rozrywáli, To ich w łeb, to wbok, to ręce Strzeláli Y widáć było, gdy trupem padáli. OblJasGór 83. fraz. trup na trupie padał, trup na trupie padł: Tak cięto trup na Trupie padał. PasPam 97v. Lud gęsto bardzo stał y tak zginął że trup na trupie padł. PasPam 97v.
przys. przysł. Wielkiemu Pánu záwsze kostká dobrze páda. RysProv XVII, 6.
przen. przen. Grzechi, iák wiele iest ich, liczbá osiáda, A dobroć Boska nigdy pod miárę niepáda. DamKuligKról 265. przen. Bo iego miłosierdzia liczbá niezliczona, Ani pada pod miárę dobroć nieskończona. DamKuligKról 80.
2. » oddawać hołd «: Posypawszy popiołem głowy swoie, grubą y ostrą przyodziawszy się włosienicą padáli przed Ołtarzem. DanOstSwada V, 14.
troj. padać na kolana (sz. zm.): Klękam/ padam ná koláná. Procumbo in genua. Submitto flexum genu. Tango genu terram [...] Pinso terram genibus. Biię kolány ziemię. Klękam przéd kiem. Kn 280. Witáiąc Krolá y Páná/ Padaymy ná swe koláná. ŻabSymf E. Nie rozumiem NM Krolu, żeby co w oney wszystko máiacey Boskiey Wszechmocności wspániálszego było, iáko kiedy ten wszystek oraz swiat ná koláná padaiąc, niską mu oddáie czołobitność. DanOstSwada V, 13. troj. do nóg padać (sz. zm.): Ciało to przenaswiętsze uwielbione będzie Kiedy na maiestacie miedzy trony siędzie Nad [kryształ] przerzroczyste nad słonce iasnieysze Siedm kroc ktore się terasz [me]dzi naigrosnieysze Chory wszystkie Anielskie wespoł y z swiętemi Do nog iego padaią twarzami swoiemi. KodKon 100. Xymeno Pádam do twych nog. Diego Pokłon daięć uniżony. CorMorszACyd 138-139. troj. na twarz padać: Krzyczą głoszem z kwiatkami iemu zabiegaią Palmy zielone scielą y na twarz padaią. KodKon 47. Pádli wszyscy, ale wstecz, Apostołowie na twarz [...] Wybránych iest ná twarz padać, a złych ná wstecz. MłodzKaz III, 237. Wypisuie Pismo piękną ceremonyią pomienionego trędowátego: Adorabat, kłániał się ná kolaná, ná twárz padał [...] Umie się kłániác kto pokorny, u pysznego kámienne koláno, ánimusz wyfukiwa, pokora wykłánia. MłodzKaz II, 308.
3. » lecieć, sypać się, spadać; wpadać, dostawać się «: Limatura Proch ktorij pada pod pielą. SłowPolŁac 81. Scobs [scobis] Proch ktory pada pod pilę. SłowPolŁac 124. Dzieciecie[m] będąc zwykł był strzelac do gwiazd z nieba padaiących. HerbOr 616. Y widziałem gdy otworzył szostą pieczeć; á oto stáło się wielkie trzesienie ziemie/ á słońce sczerniáło jáko wor włosiány/ yksiężyc wszystek stáł się jáko krew. A gwiazdy niebieskie pádáły ná ziemię/ ták jáko drzewo figowe zrzuca z siebie figi swoje niedostáłe/ gdy od wiátru wielkiego bywa záchwiane. BG Ap 6, 12-14. Ia sobie lamentuie, iak nie swoi tam i sam po zamku padam, dziatek szukam. VorLetSkarb 63. Tą też mánną wybránych swoich obiecał po śmierci w niebie karmić [...]. Nie táką mánnę máteryálną iáka z niebá zydom pádałá/ ále mánnę duchowną. StarKaz 38. Gwiazdy będą padáć z niebá/ y mocy niebieskie poruszone będą. StarKaz 597. Z tam tego okna strzelano do nas [...] iuz grad [kul a. kamieni] na nas pada. PasPam 59. W Wielkiey Polszcze, w Woiewodztwie Sędomierskim, Powiecie Opoczyńskim y Radomskim, znagłá powstáłá ná Powietrzu burzá, y niezwyczáyne grády, ktore iáko iákie z Niebá padáły głazy. HaurEk 61.
troj. pada na kogoś strach: Obéymuié mię strách / pada ná mię strách. Perfundit me horror. Kn 560.
przys. przysł. od przysł.: Pieczone gołąbki nie przyjdą same do gąbki Kazał się nam Pan Bog o się stárać: nikomu z niebá pieczone gołębie pádác do gęby nie będą. StarKaz 370. przys. od przysł.: Nie daleko pada jabłko od jabłoni Nie daremna ona przypowieść: Synaczek takuczki, jako i pan ociec, nie daleko jabłko od jabłoni padając. DorHipTur 32. Nie dáleko drzewá iábłko páda. RysProv X, 1. przys. Prętka robotá/ z ręku páda. RysProv XIII, 8. przys. Száchem páda. RysProv XIV, 8. przys. Jédno Bogá. Złoto páda. Jédno ku drugiemu. Jédno drugiemu pomaga. KnAd 315.
przen. przen. Atosz podaię łacny sposob Miał był tenze P. Złynsky mec iussu, (z Arendy Sendzinskiey) a zas ex testamentaria nieboszki Dobrodziki naszey dispositione (ktora na mię padała) odliczyc 300 fl. Panu Zegockiemu. OpalKListy 25. przen. Oná nagła goracość ná ciáło ludzkie pádáiąca/ iakoby kąsa ciáło. SykstCiepl 158.
4. » o opadach atmosferycznych itp. zjawiskach «: To bogaty, co na psiej przestając chudobie, Z płonnych obietnic zysku nierad chwyta sobie, Mając je za cień; bo im więtsze, tym mniej dają; Tak bywa, gdy z wielkich burz małe dżdże padają. VerdBłażSet 14. Iuz deszcz począł padac. PasPam 262v. Przyprowadził mnie tu deszcz gwałtowny, lubo ciepły; ale drogę cale popsował i zaniosło się nań, że całą noc padać będzie. SobJListy 492. W Wielkiey Polszcze, w Woiewodztwie Sędomierskim, Powiecie Opoczyńskim y Radomskim, znagłá powstáłá ná Powietrzu burzá, y niezwyczáyne grády, ktore iáko iákie z Niebá padáły głazy. HaurEk 61.
fraz. fraz. mrok pada » nastaje wieczór, zmierzcha się «: Mierzcha się mrok pádá. Noctescit, contenebrat, intendent se tenebrae. SzyrDict 171. Gdy mrok wieczorny padał, jam owce z ugory I koźlęta latosie zganiał do obory; Z trefunku w dół pojźrzawszy ujźrzałem w dolinie Kwiateczki zrywające trzy wespół boginie. ZimBSiel 117. Mrok padał kiedy koniec oney był Turniei Ani noc swoiey zwykłey, chybiła kolei Askoro na podniebne okolice padła Zwierz na paszą; Ptastwo szło na wiadome siadła. PotWoj 171.

# Padam/ alitertr. Dobrzé pádło/ páda co ná kogo. Cado belle, percommode, peropportune cecidit: ita cadit vt praedictum: fauste feliciter prospereque euenit [...] páda ná zboże. Kn 659
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 21.10.2010
PADAĆ SIĘ czas. ndk

SXVI, Kn, T III, SWil, SW, SJP not. SStp, L nie not.

Formy: bezok. padać się; ~ cz. ter. lp 1. os. padam się; 3. os. pada się; lm 3. os. padają się; ~ cz. prze. lp m 3. os. padał się; lm mos 3. os. padały się; ~ cz. przy. złoż. lp zneut 3. os. będzie się padać; lm nmos 3. os. będą się padały; ~ im. czyn. lm st. równy M. nmos padające się
» pękać, rozpadać się «: Koniowi kopytá gdzieby się pádáły/ ábo obłamowáły/ warz żyto w wodzie do rozewrzenia ná kászę/ y kopytá/ ábo rog/ co nágoręcey mu tym okłádáć. SyrZiel 918. A nieprzyiaciołom serce się bárzo páda. Dla tey miedzy stadłem zgody, potężność bywa wielka, y nieprzyiaciołom strách. PetrSEk 24. Ognie pogásły/ oboz spłynął wodą/ Powrozy się rwą/ koły się pádáią. [opis burzy] TasKochGoff 196. Rospadam się/ rospádło się co/ v. Pádam się. Kn 929. Padam się/ Frangor, rumpor, crepo, facisco Plisztu. SzyrDict 281. Opoki wzáiem będą się tłukły, y ná drobne káwałki pádáły. StarKaz 605. Mowił [Miller] ze stoiąc iusz przes czas niemáły Woysko tęmpiało, działa się pádáły A Klasztor stoi y nic mu nie szkodzi Owszem nád nami, Kiedy chce dowodzi. OblJasGór 104. Sery tákże z serwatki dobrze wyciskáć á w mieyscu chłodnym, y suchym, gdy ser z wolná oschnie, áby się nie pádał, z pleśni często ocieráć, áby stęchliną nie przeszedł Nabiał. HaurEk 22. Piece [...] nápráwowáć tákże boiowiská w Stodołách w tym Miesiącu, bo się pádáć nie będzie. HaurEk 104. Zagrzać ią [formę] trzebá (napuściwszy iuz trochą a nie wielą, bo się inaczey wosk pada, oliwą). SekrWyj 83. Rozpuknąć się od Gniewu, (pádáć się). ErnHand 105. Kruche, álbo wodę piiące [kamienie], od słońca lub deszczu się podaiące, iákie bywaią opoki, mniey są zgodne czyli do fundamentu czyli do ścian. BystrzInfGeogr A3. Ziemia się pada kraie się od gorąca. DanKolaDyk II, 520. Robaczka Thamur krwią pod linią rysowáno mármury, á te się według linii padały głádko, dla tego młotow, Siekier do Fabryki nie potrzeba było. ChmielAteny II 545. Kiedy ięzyk schnie zbytnie, y pada się, oraz barzo zapala [...] to przyłoż kawałek słoniny swieżey. BeimJelMed 30-31. Zwykł się także padać Język. BeimJelMed 308. Padam się, ich sprünge auf. BierSłowa 128.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 26.10.2010
*PADALCOWY przym.

L (padalcowy, padalczy; XVIII), SWil, SW (padalcowy, padalczy) not. SStp, SXVI, Kn, T III, SJP nie not.
Najwcześniejsze poświadczenie: 1632

Formy: lp D. m padalcowego; B. ż padalcowę; N. ż padalcową
» odnoszący się do padalca «: Głowę pádálcowę s[s]áć będzie: zábije go język jászczorczy. BG Hi XX, 14. Vszakże pokarm jego we wnętrznościách jego odmieni się: zołcią pádálcową stánie się w trzewách jego. BG Hi XX, 16. Padalcowego nassáwszy się iadu, Iaszczurczym zębem przyidzie do upadu. ChrośJob 72(L).

P. *padalczy.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 27.10.2010
*PADALCZY przym.

Najwcześniejsze poświadczenie: 1652

Formy: lp N. m padalczym; lm D. padalczych; N. padalczymi
» będący częścią, pochodzący z ciała padalca «: Dla mnie sámego każ z gotowáć Pásztecik [...] z ięzykow pádálczych, z szyiek niedzwiadkow. AndPiekBoh 10. Kázda [kurtyzana] iest [...] iáde[m] pádálczym. AndPiekBoh 63. A zazdrość niech się w ięzyk kąsa Iadowita Ktorąserce zebami Padalczymi chwyta. PotWoj XIX.

P. *PADALCOWY.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 27.10.2010
PADALEC rzecz. m

Sł. not.

Formy: lp M. padalec; C. padalcowi; N. padalcem; ~ lm M. padalce; D. padalców; N. padalcy; Ms. padalcach
» jaszczurka często błędnie brana za węża, Auguis fragilis «: Pádáléc. seps, sepis [...] serpens paruus tabisicus corpus hominis quod attigerit dissoluens et ipsa ossa, teste Lucano Kn 659. On [Piton] tchnął płomieńmi nieugaszonemi/ Łeb Gorgonámi uwił mu się Smoczy/ Grzywę trząsł wściekłą padálcy sprosnemi/ Pewnieby pewnie/ co się tylko w ciáłá/ zápráwił ludzkie/ ręka mu zádrzáła. TwarSDaf 70-71. Lutni [...] Tyś w Orfeowych rozigrana palcach, Gniew we lwach, wściekłość w tygrach, jad w padalcach śmierzyła. MorszAUtwKuk 72. W Zawiślu tłusta skiba balsamuć nie rodzi Ani ziół wonnych, ale pszenicą nagrodzi; Piaski koło Olkusza, kędy srebro pławią (Zbójcy wężów, jaszczurów, padalców nadstawią); Podgórze od Krępaku zową i Bieszczadu. PotMorKuk III 111. Z rąk się wydały żyły jak padalce, Miara pazuró porównała palce, Skóra obrósszy rzadko włosem rudem Smołą i dawnym zatęchła się brudem. MałpaCzłow 204. Ledwo niecnoty opowiedział Braci Aby ich za nie skarał Rodzicowi Aż poufałość, aż Braterstwo traci Aż go rownaią zaraz padalcowi. ChrośJóz 34. SEPS Padálec iest ták wielkiego iádu, że kto iámę iego nádepce nie ostrożnie, nagłą padá śmiercią, táką zgniliznę, członkow rozsypanie nágłe przynosi. ChmielAteny I 504. Padalec: un aspic. KulUszDyk 119. Przechodzisz żmiię iadem, boś padalcem [o Herodiadzie]. DrużZbiór 208.
przen. przen. Pluton [...] dáie Plenipotentią pospolitemu ruszeniu Szatánskiemu, áby mie żywo poimawszy do wieczney wrzucili kátusze, wiązac ręce y nogi siárczystemi pádálcámi. AndPiekBoh 42.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 27.10.2010
PADALICA

SXVI (w in. zn.), SWil, SW not. SStp, Kn, T III, L, SJP nie not.
» zboże samosiewne wyrosłe z ziarna, które wypadło z kłosa «: W Ukráinie, bywa tám pádálicá, po sieybie iednegoroku, bez sieyby na drugi rok, urodzi się zboże. MłodzKaz IV, 161.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 28.10.2010
PADANIE rzecz. n

SXVI, Kn, T III, SWil, SW, SJP not. SStp, L nie not.

Formy: lp M. padanie
» spadanie, zlatywanie z góry na dół «: Deszczowy/ dżdżowy/ Plunialis aqua [...]deszczu pádánie/ kropienie. Manalis lapis [...] ciékący/ ciéczeniu służący. Kn 120. Rospádlina/ rysá [...] pádánie/ łupánie. Kn 929.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 18.11.2010
PĄDER, PADER rzecz. m

PANDER, PĄDER
Kn, T III, L (XVI) not. SStp, SXVI, SWil, SW, SJP nie not.
Najwcześniejsze poświadczenie: 1621-1643

Formy:
» dżdżownica, pędrak a. robak żerujący na mięsie «: Pandry/ padry/ padrowie [...] Vermes terrigena crassi [et] pingues. Kn 666. Pąder, vid. Pandry. T III 1309. Pandrowie, Pandry, plur. Pądry. 1) dicke Regenwürmer. 2) Würmer im Flesch. T III 1320.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 04.11.2010
*PADEWCZYK rzecz. m

Sł. nie not.
Najwcześniejsze poświadczenie: 1746

Formy: lm M. padewczykowie
» mieszkaniec Padwy «: Neapolitańczykowie splendidi [...] Padewczykowie Mediocres. ChmielAteny II 703.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 04.11.2010
PADEWSKI przym.

Najwcześniejsze poświadczenie: 1617

Formy: lp D. m padewskiego; ż padewskiej; B. m żyw padewskiego; N. m padewskim; lm M. mos padewskie; D. padewskich; B. nmos padewskie; N. padewskimi
» pochodzący a. mieszkający (pracujący) w Padwie «: Fallopius záleca tego Medyká Padewskiego. SykstCiepl 100. Padewskimi cieplicámi názywáią; iże blisko miástá Padwi w mili y daley/ te wszytkie one wody ciepliczne wynikáią. SykstCiepl 133. Medycy/ chociaz iuż niezłe początki maią podane od Medykow Padewskich/ niechcą się zakręcić około niey [choroby]. SykstCiepl 199. Rybá Padowa/ wieloryb ábo iésiotr Padéwski. Attilus [...] piscis cetaceus Pado peculiaris, inertia pinguescens. Kn 962. 26 Octobr. pozegnawszy Padewskie Muzy na incentiją Veronę, Bressę Cremę przyjachałe[m] do Mediolanu. OssŻyw 16. Sprawiwszy pomiętnie commissa za zaleceniem Jana Babtisti Foszkarena bywszego Praetora Padewskiego za Syndikowstwa moiego [...] kawalierem S. MArka creowany iestem. VorLetSkarb 100. A teraz iescze oto prosze abys mie informował co za authoritas iest byc Syndikiem Padewskim. VorLetSkarb 167. Na pagorku Padewskiey krainy. ChrośKon 212.
troj. akademija Padewska: Roku 1613. Vniuersitas Dominorum Theologorum Medicor[um] et Philosophorum [...] obrała mie za Syndika swego. Jest to wysokie officium w Academii Padewskiei; kiedy Rectora albo uicerectora niemasz. VorLetSkarb 96.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 17.01.2012
*PADLINA rzecz. ż

L (XVIII), SWil, SW (padalina, padło), SJP not. SStp, SXVI, Kn, T III nie not.
Najwcześniejsze poświadczenie: 1686-1721

Formy: lp B. padlinę
» rozkładające się ciało, mięso zdechłego zwierzęcia «: Nie tylko domowemu bydłu szkodziło robactwo to, ale leśnemu zwierzu; zkąd bardzo często znajdoano po lasach łosie zwłaszcza zdechłe. [...] I gdzieindziej znajdowano padlinę zwierza. ZawiszaPam 361.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 18.11.2010
PADNIENIE rzecz. n

SXVI, T III, SW not. SStp, Kn, L, SWil, SJP nie not.

Formy: lp M. padnienie; D. padnienia; N. padnieniem
» upadek, przewrócenie się «: Poganie starzy gdy kostek grawali a chcieli sobie zycic fortunnego rzucenia y kostki padnienia mawiali te słowa. HerbOr XVII, 63. Jáko niektorzy [jeźdźcy] dziáłáią zgárbiwszy się ná koniá wsiadáią/ záś w biegániu/ gdy się ná ktorą stronę przykłada/ ábo pochyla kon/ dla ubiodrzonego pádnienia nogi z owey strony ku siodłowey ukurczywáć zwykli. PienHip 29. Nikt z pádnienia twego nie ma chluby [gdy Argant upadł osłabły w pojedynku]. TasKochGoff 495. Kosték rzucenie/ pádnienie szczęśliwe [...] Rzucenie. Kosték rzucenie/ ábo padnienie nieszczęśliwe. Kn 308. Rosprzestrzenione żeły bywaią ostrością wilgotności/ ábo też dla żeł rzadkości/ rozdzieráią się záś też y od gwałtownego poruszenia/ zkoczenia/ pchnienia/ pádnienia/ vderzenia. CiachPrzyp 35 nlb.. Págorki się wynoszą/ ziemiá się odkrywa/ zá pádnieniem wod coraz mieysc więcey przybywa. OvOtwWPrzem 22. Padenie: upadek. Padesz: padnienie. Pahuba: zguba. JaśDict 80. Padanie, Padnienie. das Fallen. chute l`action de tomber. T III 1309.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 18.11.2010
*PADOLNY przym.

SXVI, L (XVI, XVII), SW, SJP not. SStp, Kn, T III, SWil nie not.

Formy: lp D. m padolnej; lm B. nmos padolne
» znajdujący się a. będący doliną, padołem; nizinny «: Dzieciąteczku kwiatku polny, Kwiatku lilii padolney. GrochWiersze 371 [L]. Awtowáne gwiazdámi opuściwszy łoże, Sṕuszczá się ná pádolne/ Bog wieczny niskości. ŻabSymf A2.

P. *padołkowaty.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 05.03.2013
PADÓŁ rzecz. m

PADÓŁ || PADOŁ
Sł. not.

Formy: lp M. padoł; D. padołu; B. padół; N. padołem; Ms. padole; ~ lm M. padoły; D. padołów; B. padoły; N. padoły // padołami; Ms. padołach
1. » obniżenie terenu, dolina «: Nic mu [...] na tym padole płacu nie zostawieła aby tylko do gornych po zapłate pałacow z uciechą swą y gorączy[m] pospieszeł poządanie[m]. HerbOr XVII, 346. Przyjeżdżając od południa ku [...] Moskwie [...] poczyna się przestrońsze trochę pole, więcej jednak zarośli i pagórków, między któremi padoły błotniste. NiemPam 23. Pádół vide Doliná. Kn 660. Bieżą pádołámi wody/ wedle onych słow Psalmisty: Ktory wypuszczasz źrzodłá miedzy pádołámi. BirkNiedz 37. Iáko kto kray opisuie/ gory z dołu mierzy/ y uważa/ á ná pádoły y rowniny z gory pátrzy/ ták ná uznánie natury poddánych/ trzebá bydz Pánem/ ná uznanie nátury Pánow trzebá bydź poddánym. OpalŁRoz B2. Przez nieumieiętność y upor woźnice piiánego/ wywrocony w głęboki pádoł z gory/ nie tylko się pobłocił [...] ále też y ramię sobie ták z stáwu wybił/ że kilká miesięcy chorowáć musiał. StarKaz II, 142. Nad wszytkiemi padoły muzyka ma brzmiała, Ustawnie za mną Echo żałosna dumała. ZimBSiel 133. W Lecie wody nádto, po rzekách y niskich pádołách. DuńKal F2v. VALLÉE, Valles. DOLINA padoł. Vallée entre les montagnes. Convallis. Dolina między dwiema gorami row parowa. DanKolaDyk II, 565. Po nád rzekę tę [Amazonkę] wiele widać rownin, y padołow bardzo ludźmi osiadłych. ChmielAteny II 674. Padoł, dolina. ein Thal. valée, Padolina, valon. § padoł miedzy gorami. T III 1309.
2.przen. » świat, ziemia; życie na ziemi obarczone troskami «: Zápach piękny y wonia nigdy ná płáczliwym tym wygnániu nászego pádole niesłychána ukazáła się. KalCuda 104. Tak my ktorzy Oyczyzne swoią w niebie mamy A na tym sie padole doczesnie tułamy Dla tego przy naywiększych wygodach teskniemy Ze nie w swoiey Oyczyznie niewczesnie zyiemy. SzołHist K. tyt.. Na tym padole [...] Wszytkich nas zgoła jednaż bieda łechce. LubSTobPol 85. Iák cięszkie są żale/ ktore Wm. M. M. Pan ponosisz/ ják gorzkie łzy/ ktore przez zeście z tego Pádołu w niedoszlym wieku Iey Mości swojey wylewasz/ snádnie się dorozumieć mogę. DobrPol II, 221.
troj. padół płaczu: Czem w żłobieś położony? Żebyś był w niebo rychło wprowádzony z pádołu płáczu. ŻabSymf D2. Czem w żłobieś położony? Żebyś był w niebo rychło wprowádzony z pádołu płáczu.` ŻabSymf D2. Ta iedyna pociecha zostáie że ten zacny Duch [...] zostawiwszy ten padoł płaczu y tęsknice, wybił się do gory. DanOstSwada VI, 10. Padoł płaczu. Thräuen-Thal, Jammer-Thal, valée de misére, de larmes. § świat iest padołem płaczu. T III 1309. troj. ziemski padół (sz. zm.): Turcy, iako zaden na ziemskiem Padole Narod: tak pragną złota. PotWoj 191. I poki Swiata poki staie słonca Nie masz ach nie masz trosce naszey konca. Czy nie tenzes dzis? cos wtedy był na tem Padole Ziemskim?. PotPer 17. Przy skończeniu Swiátá wyśle swe Anioły SYN BOŻY z gornych krain ná ziemskie pádoły. DamKuligKról 60. troj. padół łez (sz. zm.): Zeby otworzeł weście z tego łez padołu, Gdzie się trzebá dla chlebá, co dzień pocicć czołu. PotPocz 127.
3. Padołu Umbry Zákonnice R. 1153. ChmielAteny II 474. Padołu Uczonych Kanonicy Regularni R. 1203. ChmielAteny II 774.

P. padoł.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 18.11.2010
*PADOŁKOWATY przym.

Sł. nie not.
Najwcześniejsze poświadczenie: 1603

Formy: lm M. nmos padołkowate
» leżący w dole, nizinny «: Przemieniać koniowi miejsce ćwiczenia, raz takie drugi raz owakie, równe i nierówne, pochodziste, pagórkowate, padołkowate abo i przemięszywane obierać. DorHipTur 116.

P. *padolny.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 18.11.2010
*PADOWY przym.

Kn, L (pądowy; w in. zn.) not. SStp, SXVI, T III, SWil, SW, SJP nie not.
Najwcześniejsze poświadczenie: 1621-1643

Formy: lp M. ż padowa
» żyjący w rzece Pad «: Rybá Padowa/ wieloryb ábo iésiotr Padéwski. Attilus [...] piscis cetaceus Pado peculiaris, inertia pinguescens. Kn 962.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 26.03.2013
*PANDRY, *PADRY, *PĄDRY rzecz. blp

Najwcześniejsze poświadczenie: 1621-1643

Formy: lm M. uż. nosob. pandry
» dżdżownice a. robaki żerujące na zepsuym mięsie «: Pandry/ padry/ pandrowie Kn 666. Pandry/ pandrowie [...] Vermes terrigenae crassi et pinques. Kn 666. Robacy w-mięsie/ pandry. Tarmes [...] Tarmus lardi vermis [...] Vermes in carne. Kn 918. Plur. Pądry. 1) dicke Regenwurmer. 2) Wurmer im Fleisch. T III 1320.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 17.01.2012
PADWAN rzecz. m

SXVI, Kn, T III, L (XVII, XVIII), SWil, SW, SJP not. SStp nie not.

Formy: lp M. padwan; B. padwan; N. padwanem; ~ lm M. padwany; B. padwany
<wł. padovano 'od nazwy miasta Padova (Padwa)'>
» skoczny taniec a. popularna pieśń liryczna, miłosna «: Ta komisya, jak padwan taniec włoski, jeden krok przed się, a dwa kroki za się chodziła. RadziwKSprawy 473. Podpełniwszy dobrze z rozkoszy skakali [bogowie], muzycy zaś padwany, skoczne tańce grali. SzlichŻartSok 180. Ale nie wątpię, że nad wszytko złoto Wyżej te będziesz szacowała karty, W których [...] Nie historyje i zmyślone romany Nie komedyje, tańce, padwany, Lecz o Miłości Boskiej rozmyślanie. I tej cudownej łaski uważanie. MorszZEmbWyb 276. Brzmiące śpiniety i skrzypice mieli, Różne padwany i balety pieli. BorzNaw 47. Alić coś za dziecina skrzydlasta w leszczynie, Zaczęła padwan krzyczeć o mojej dziewczynie. ZimBSiel 180 (L). Uderza czołem, Muzá moia z Gránu I coć bez wdzięku przy ustney delacie Spiewáłá w on czás; też y teraz pieie Ale stroynieyszym Pádwánem turnieie.. ChrośTrąba A2.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 17.01.2012
PADWANEK rzecz.

SXVI, L (XVII), SWil, SW not. SStp, Kn, T III, SJP nie not.

Formy: lp M. padwanek
» skoczny taniec a. popularna pieśń liryczna, miłosna «: Daniłku! nie owcami twój podwanek pachnie, Podoba się i owej, mnieman, pannie Kachnie, Co stąpa, jako pawa, a natrzniawszy rogi, Ogon za sobą włóczy. ZimBSiel 119.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 17.01.2012
*PADWANIN rzecz. m

Sł. nie not.
Najwcześniejsze poświadczenie: 1743

Formy: lp M. Padwanów
» mieszkaniec Padwy (Padovy) «: W roku 421. od Padwanow zaczęte ná 72. wyspach nowosiedliny [Włoch]. BystrzInfGeogr F2.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 02.12.2010
PADYSZACH rzecz. m

SWil, SW, SJP not. SStp, SXVI, Kn, T III, L nie not.
Najwcześniejsze poświadczenie: 1746

Formy:
<tur. pad+szach 'opiekun+władca', z pers.>
» turecki tytuł książęcy «: Pochlebni y Politycy zowią go czasem Padyszách, tytułem niby Cesarskim, ktory tytuł Turcy per excellentiam dáią Krolowi Fráncuskiemu. ChmielAteny II 478.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 07.12.2010
*PAFIJSKI przym. od PÁFOS miasto na Cyprze

Najwcześniejsze poświadczenie: 1654-1676

Formy: lp D. ż pafijskiej; lm B. nmos pafijskie
Ogród miłości. Nie zawsze strzały Kupido zawodzi, Czasem łuk złoży i bez broni chodzi I gospodarskiej pilnując pogody, Gracuje z trawy pafijskie ogrody. W ogrodzie jego zioła są nadzieje, Chwast - obietnice, które wiatr rozwieje. MorszAUtwKuk 9. Strzez [!] się potrzeba poczwornego Pafijskiey Bogini wozu. MikSil 228.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 19.01.2012
*PAGAMENT rzecz. m

SXVI, SW not. SStp, Kn, T III, L, SWil, SJP nie not.

Formy: lp D. pagamentu
<łac. pagamentum>
» złom srebrny, kawałki srebra «
przen. przen. Inkwizytory naznaczeł, którzy by w to wejrzeli, aby przysady pagamentu nad dawne prawa nie beła [!]. AktaPozn I/1 486.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 09.12.2010
*POGANIN rzecz. m

*POGANIN || *PAGANIN
Najwcześniejsze poświadczenie: 1614

Formy: lm M. pagani; D. poganów; C. poganom; B. poganow; N. poganami
<łac. paganus 'wieśniak'>
1. » człowiek wyznania niechrześcijańskiego «: W Norwegiey iest wiele tákich szátánow szyderzow/ y frántow/ ktorych tám pospolity[m] ięzykiem zową Págáni/ á po Niemiecku Trolen. SpInZąbMłot 59. W kościołach w krakowie chcieliscie Stawiać konie strasząc Iezuitow azwąm [Szwedom] musieli niebozęta Złozyć się na okupną iako Poganom. PasPam 60v. Sam Bog swemi potwierdza tego słowy Quem amo Castigo Co nie tylko Chrzescianskiemu Człowiekowi wdzięcznym od Boga tollerować Sercem Ale y u samych Poganow osobliwą zawsze miało ko[n]syderacyią. PasPam 149a. Turcy w pole wynisc nie chcieli [...] Nasi tedy [...] resolwowali się do nich Szturmowac poszli tedy pod okopy [...] Pan Bog podobno zaszlepił był Poganow y Serce odiął, że tak modeste przyimowali naszych do siebie dobywaiących się. PasPam 245v.
2. » nicpoń, hultaj, niecnota «: Przyidę az moy czeladniczek mego Siodła Rumaka pytąm ato naco? odpowie po konie poiadę kiedy go to obuchęm zaiadę. poganinie droszsze moie zdrowie nizeli wszystkie konie. PasPam 90v. Rozumiałęm że siedzę z Chescianami a ia siedzę z Poganami. Rozumiałęm że z Ludzmi ale widzę z Bestyami. PasPam 263.
Autorka: Pas + red


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 19.01.2012
POGANIZM rzecz. m

POGANIZM || *PAGANIZM
Najwcześniejsze poświadczenie: 1746

Formy: lp D. paganizmu
» inna religia z punktu widzenia drugiej, np. mahometanizm dla chrześcijaństwa «: MACHOMET [...] z rożnych Sekt, przytym z Pagánismu, Chrystianismu y Judaismu nowe [...] skoncypowáł błędne y przeklęte Dogma. ChmielAteny II 718.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 09.12.2010
*PAGATA rzecz. ż

Sł. nie not.
Najwcześniejsze poświadczenie: 1693

Formy: lp D. pagaty
<wł. pagatore 'płatnik'; wł. pagare '(za)płacić'>
» zapłata, żołd «: Tam umocniwszy pokoy nadsłabiony [żołnierze] Nagrody słuszne wezmą za swe straty I będą mieli łupy, zyski plony, Krom przyzwoitey ze skarbu zapłaty. Ale tym związek nic nie poruszony I iesli zaraz nie biorą pagaty Niepoydą z mieysca; zaczym Cesarz inne, Znowu korony pułkom da powinne. ChrośKon 438.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 14.12.2010
PAGINA rzecz. ż

SXVI (paina), L (pagina, paina; XVII), SWil (pagina, paina), SW (pagina, paina), SJP not. SStp, Kn, T III nie not.

Formy: lp M. pagina; Ms. paginie
<łac. pagina>
» strona księgi, karta «: Y w Nowym ofiárá zá umárłe przed lat dwánaście set byłá [...] w roku 430. páginá 455 editiey Krákowskiey. 1603. Roku. KalCuda 66 (marg.). Ieden (Exemplarz wezmi] WM in manus, y zaczawszy od poczatku [kę]dykolwiek y naktoreykolwiek paginie error się albo dwa, a[lbo] trzy znaiduią, kozdy z nich nanotowac iakim Asteriskiem lub[o] tesz napisac NB. Potym z iednego łacno się drugie poprawią. OpalKListy 32.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 14.12.2010
*PAGODA rzecz. ż

SWil, SW, SJP not. SStp, SXVI, Kn, T III, L nie not.
Najwcześniejsze poświadczenie: 1746

Formy: lm D. pagodów
» budynek świątyni orientalnej «: Z samego myta corocznie Krol Golkondanski [od Golkonda - królestwo w Indiach] bierze więcey niżeli 20. millionow, oprocz Trybutu idącego z Pagodow, to iest ich Kościołow. ChmielAteny II 598.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 14.12.2010
PAGÓRCZATY przym.

Sł. nie not.
Najwcześniejsze poświadczenie: 1601-1700

Formy: lp M. m pagorczaty
» pagórkowaty, stromy «: Cliuesus [clivosus] Pagorczaty. SłowPolŁac 32.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 13.01.2011
PAGÓRCZYSTY przym.

SXVI, Kn, T III, L (bez cyt.), SWil (pagórczasty, pagórkowaty), SW, SJP not. SStp nie not.

Formy: lp B. m nżyw pagórczysty; lm B. nmos pagórczyste
» pagórkowaty, o nierównej, pofałdowanej powierzchni «: ROŚCIE [centurzyja mniejsza] ná polách [...] y ná pástwiskách/ ná mieyscách págorczystych. SyrZiel 655. Bożybyt [...] lubi mieyscá págórczyste y gorne/ słońcu wyłożone/ y suche. SyrZiel 729. Págórkowáty/ págorczysty. Kn 660. Ná Págorku stojęć;/ págorkowaty, (págorczysty.) ErnHand 515. Pagorczysty. Pagorkowaty. hüglicht, bergicht. plein de collines de petites hauteurs. T III 1309.

P. pagórkowaty.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 13.01.2011
PAGÓRECZEK rzecz. m

SXVI, Kn, T III, L (bez cyt.), SWil, SW, SJP not. SStp nie not.

Formy: lp M. pagóreczek
» niewielkie wzniesienie w terenie, górka «: Págorék/ págoréczék/ mogiłá/ goréczká [...] Tumulus terreus satis grandis. Kn 660. Pagoreczek [...] kleiner Hügel. bosse de terre, bute, petite hauteur. T III 1309.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 13.01.2011
*PAGÓREK rzecz. m

SStp, SXVI, Kn, T III, L (XVI, XVIII), SWil, SW, SJP not.

Formy: lp M. pagórek; D. pagórka; B. pagórek; N. pagórkiem; Ms. pagórku; ~ lm M. pagórki; D. pagorków; B. pagórki; N. pagórkami; Ms. pagórkach; W. pagórki
» nieznaczne wzniesienie terenu; wzgórze «: Pagorek Collis. SłowPolŁac 49. Ná polách [łyszczyca] roście wilgotnych [...] Tákże ná pagorkách/ ná mieyscách iezierzystych. SyrZiel 1446. PAGÓRECZEK Págorék / págoréczék/ mogiłá/ goréczká. Kn 660. Co czynicie gory y págorki/ czemu się z mieysc wászych nie ruszycie? [...] Filary niebieskie zádrżáły. Ale co ia ná gory wołam y págorki? BirkOboz 18-19. W Pieczárách [...] owá ulicá nád drugą niżey się spuszcza; co bydź koniecznie ná ćwierć mile dobrey dostánia pod sámym Dnieprem musiáłoby/ idąc w doły/ y wychodząc znowu ná págorki wysokie/ do tego czásu by zábáwiło bárzo więcey niż teraz. KalCuda 69. Przechodziło Woysko pagorek z ktorego widać było ieszcze Granicę Polską y Miasto. PasPam 54. Owa brzezina na Pagorku była to tak krew lała się z tamtąd Strumieniami. PasPam 97v. Dragoniiey [...] wycięto wiele [...] a tak się to cicho y prędko zStało że Woysko nie daleko za Pagorkiem będące nie wiedziało o tym. PasPam 264-264v. Żegnam was, o pagórki i doliny nizkie, Żegnam was, o dąbrowy dalekie i blizkie! ZimBSiel 133. Naprzod mieysce ktore przekopáć trzebá rowniną (żadnemi gurámi, áni págorkámi znácznemi nieprzegrodzone) leży. FredKon 111-112. Zdroie z pagorkow y przeyzryste strugi Spadaiąc między wonieiące smugi Po złotym piasku przes dno burstynowe Toczą stromienmi wody Kryształowe. OblJasGór 155. Ná Págorku stojęć;/ págorkowáty, (págorczysty.). ErnHand 515. A gdy wszytkie Pagorki y Niziny wszedzie opadaią tu to ta Aeria az blisko Grabia Ku Krakowu rosciąga się. KomonDziej 4. W Afryce podrożny, długą ufatygowany drogą, chcąc w nocy odpocząć sobie w polu, rozumieiąc, iż iest mogiła lub pagorek, álbo kámień, obnocował się ná Zołwiu. ChmielAteny I 534. Pagorek, ein Hiegel BierSłowa 128.
przen. przen. Dobrze náuczał Augustyn S. Pánienki, Págorki sercá twoiego/ rożnym násieniem posieway. OkolNiebo 48. przen. Ludzie świątobliwi dla wysokich cnot swoich/ názywáni są págorkámi wysokiemi y wiecznemi. StarKaz 310.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 13.01.2011
PAGÓRKA rzecz. ż

SXVI not. SStp, Kn, T III, L, SWil, SW, SJP nie not.

Formy: lp M. pagórka
» nieznaczne wzniesienie terenu; wzgórze «: Pagorka Cliuus [clivus]. SłowPolŁac 49.

P. *pagórek.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 13.01.2011
PAGÓRKOWATY przym.

Najwcześniejsze poświadczenie: 1603

Formy: lp M. m pagórkowaty; n pagórkowate; lm B. nmos pagórkowate
» o nierównej, pofałdowanej powierzchni «: Potrzeba świerzopy z młodym płodem odpędzać na miejsca pagórkowate, przytwardsze, i przednie suche. DorHipTur 55. Przemieniać koniowi miejsce ćwiczenia, raz takie drugi raz owakie, równe i nierówne, pochodziste, pagórkowate, padołkowate abo i przemięszywane obierać. DorHipTur 116. Págorkowáty/ págorczysty. Kn . Pagorek/ collis, colliculus, tumuli siluestres [...] Pagorkowaty / Tumulosus. SzyrDict 281. Ná Págorku stojęć;/ págorkowáty, (págorczysty.). ErnHand 515. Pagorczysty. Pagorkowaty. hüglicht, bergicht. plein de collines de petites hauteurs. T III 1309.

P. pagórc zysty, *pagórzysty.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 18.01.2011
*PAGÓRZYSTY przym.

SXVI, SW, SJP not. SStp, Kn, T III, L, SWil nie not.

Formy: lp M. m pagórzysty; lm B. nmos pagorzyste; Ms. pagórzystych
» pagórkowaty, o nierównej, pofałdowanej powierzchni «: Pagoristy Cliuosus. SłowPolŁac 49. Ná gornych y págorzystych mieyscách/ ábo łąkách się znáyduie [geranium]. SyrZiel 714. Rownia była w Czele Ktorą gotow częstowac Swe Nieprzyiaciele Bo ci nad nią osiadszy Pagorzyste dziczy Tam na rześ, iak do Jatki spadali rzezniczy Więc ledwie co w Obozie naszy się rozgoszczą Ledwie Skrzywione grzbiety od kirisu zproszczą Luzna Czeladz biezy. PotWoj 50.

P. pagórczysty, pagórkowaty.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 18.01.2011
PAIŻrzecz m albo ż, *PAIŻArzecz ż

PAIZ, PAIŻ, *PAISZ, PAHYŻ
Kn (paiż), T III (paiż, paiża), L (paiż, paiża; XVII, XVIII), SWil (paiż, paiża), SW (paiż, paiża), SJP (paiż, paiża) not. SStp, SXVI nie not.
Najwcześniejsze poświadczenie: 1601-1750

Formy: lp M. paiz // paiż; D. paiżę; B. paiż // paisz; N. paiżą // paizą; ~ lm M. paize // pahyże // paiże; pagize; D. pagizów; B. paize // paiże // paisze; N. paizy // paiżami
<węg. paizs>
» mała tarcza rycerza konnego, puklerz «: Pagizow siedm. ArchRadziw 1601 . Pieszo szedł tákże/ głowę obwárowáł Hełmem/ á piersi páiżą zákrywał. TasKochGoff . Paisz ná rámię przywiązał/ y rázem Száblę śmiertelną przypasał do boku. TasKochGoff . On [Argant] mu [Ottonowi] paiż wprzod á zbroię potem, zá iednem rázem ostrem przebił grotem. TasKochGoff 141. Pod tysiąc Turkow beło z paiżámi. TasKochGoff 247. Wszytek był w karacenie, paiz na ramieniu Hełm na głowie, V boku miecz miał na rzemieniu. ArKochOrl . Páiż / idem Tarcza. Kn 661. Pierwey Pallas potoczne rzeczy przekładała Teraz dzidy paize Bellona przyznała. DrobOpow 15. Ewrytas tez prowadzi pułki policzone Miesięcznemi paizy swietno ustroione. DrobOpow 42. Zapłoną sztakiety Ogniem paize nucą tyranskie mutety. DrobOpow 117. A jak mu wrodzona chęć zatrąbi do koni, Harce zwodzi i z grotem do paiże goni. MorszAUtwKuk 314. Tosz nasię zbroię bierze y Swietne Paize. PotWoj 77. Albo tak źle Polacy? Dwie koronie w trumnę, Dwie na tron. Niech z tym nową stawiają kolumnę, Że nie zawsze Jan stoi z Maryą pod krzyżem Tamten ojczyznę swoim zaszczyci paiżem; Ta, ponieważ jelenie bezobawy rodzą, Sprawi, że nam trucizny żadne nie zaszkodzą. PotFraszBrück II 311. Dzidy pagize Szyszaki pancerze Drzewa tulą się kolczułki kancerze [...] nie pewne Thronow krolewskich azyle MikSil 66.
przen. przen. Tákci pozny wiek świátu, wszytkiego ubliża, Zeby miał pisać dziełá twoiego Páiża, Y gdybyś się był w ten czas Wielki Ianie rodzieł, Kiedy Homerus piorem Argonauty wodzieł. PotPocz .
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 18.01.2011
PAICKI przym. od *PAIK pazik

Sł. nie not.
Najwcześniejsze poświadczenie: 1601-1750

Formy:
» należący, właściwy paziowi, gońcowi «: Szabel Paickich sześć. ArchRadziw 1601 176/40.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 18.01.2011
*PAIK rzecz.

SW not. SStp, SXVI, Kn, T III, L, SWil, SJP nie not.
Najwcześniejsze poświadczenie: 1601-1750

Formy: lm M. uż. osob. paicy; D. paików
<pers. pejk 'pieszy posłaniec'>
» paź, goniec, posłaniec «: Dwie Czapki dla Paikow Axamitne z piorami srebrnemi. ArchRadziw 1601 79/2, 43. Paicy Michałowski ... zł 3 [...] Miklauz ... zł 3 Michałek Cyruliczek ... zł 3. ArchRadziw 1601 310/4. [Wykaz należności za służbę:] Paicy Borkowski natydzien zł 3. ArchRadziw 1601 310/4.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 18.01.2011
PAIKOWSKI przym.

Sł. nie not.
Najwcześniejsze poświadczenie: 1601-1750

Formy: lp M. m paikowski; B. m żyw paikowski
» należący, właściwy paziowi, gońcowi «: Ferezyika Cielista pułgranatnia, y Żupan Zielony Paikowski. ArchRadziw 1601 79/1, 96. Tuzłuk Ceglasty Atłasowy y Żupan Żołty Atłasowy Paikowski, P. Sułowskiemu [dano]. ArchRadziw 1601 79/1, 96.

P. paicki, paźkowski.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 20.01.2011
PAJĄCZEK rzecz. m

SXVI, Kn, L (bez cyt.), SWil, SW, SJP not. SStp, T III nie not.

Formy: lp M. pajączek
» mały pająk «: Páiąk / Araneus [...] Vermis aëris [...] Páiączék. Kn 660. Jáko páiączek iáki/ mieszkániczko swoie dość liche/ ziemię y proch ten záwiesił w páłacách onych krolewskich/ przez nádzieię teraz/ á potym rzeczywiście. BirkNiedz 145.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 14.01.2013
PAJĄK rzecz. m

Sł. not.

Formy: lp M. pająk; D. pająka; C. pająkowi; B. pająka; N. paiąkiem; ~ lm M. pająki; C. pająkom; B. pająki; N. pająkami; Ms. pająkach
1. » pajęczak, stawonóg «: Paiąk Aranea. SłowPolŁac 49. Wylicza [...] mrowkę/ záiączká/ száráńczą/ páiąka. BirkNiedz 145. Słowá dobrego Kácerzom nie dáią Oycowie święci/ przyrownywáią ich psom wściekłym/ wężom/ bazyliszkom/ smokom łuskowátym/ sowom/ krowkom/ ktore w gnoiu gmerzą/; żabom/ muchom/ pluskwom/ ktore poki żyią kąsáią/ gdy zdechną śmierdzą/ trędowátym/ piecom nápalonym/ w ktorych chleby Antychrystowi pieką/ koczkodanom/ máłpom/ páiąkom/ prochnowi/ członkom zgniłym/ iászczurkom/ ktore żywot Kościołá Páńskiego gryzą/ centaurom/ to iest chłopobykom/ puchaczom/ onokrotalom/ ábo bábom z klekotkámi/ cyklopom onym/ ktorzy się w iáskiniách Etneyskich y porodzili y pochowáli. BirkRus 33. Atoli, iż wzory swoie, Aráchne, dawáłá ku wzgárdzie Bogom, á ná złośc Pálládzie, obrociłá ią w páiąká. OvOtwWPrzem 217. Insze wszystkie członki/ brzuch zástąpił niemáły, z ktorego oná przecię y przędzę sposabia/ y páiąkiem się stawszy/ dawne płotná rabia. OvOtwWPrzem 220. Lata y Szarza moia teraznieysza takiey niepotrzebuie powagi że by to odąwszy się wkrzesle iako paiąk [siedzieć]. PasPam 137v. Dzisiejszych się białychgłow przypatrując modzie, Gdy przyganiając danej od Boga urodzie, Czarne sie bielą, białe na przepych naturze Z czarnych płatkow w rozlicznej nastrzygszy figurze, Muchy, osy, pająki, bez mała i żaby, Jaszczurki, węże lepią po gębie. PotFraszBrück II 384. Zadne ná nas niewolnice Nierobią, ni ná miękkie przędą iedwabnice Páiąki morwiorodne. DamKuligKról 129. Odpowiedzmy, że muchy y páiąki są zwierzętá nie doskonałe; nie są z doskonáłości universi, ábo zupełney: iednák nie są cale ná dáremno; bo náturá samá sporządziłá, áby złe humory trawiły. AlbSekr 117. Insecta [...] Wywnętrzaiące się słabym przędziwem paiąki. MikSil 47. Toż sądzę o żabách, bufonách, y innym robáctwu, iáko to pchłách, pluskwach, stonogách, paiąkách. BystrzInfCosm C4. Jak zmotał Absaloná sposobem paiąnka. Od cienkiey siatki przyszło do łyka, postronka. DrużZbiór 116. Obywátele Floridy, ile w gorzystey Kráinie żyią paiąkami, mrowkami, iaszczurkami, wężami [etc.]. ChmielAteny II 671.
przys. przysł. od przysł.: Páiąk iádu szuka, ále pszczołá miodu.FredPrzysł B3 Z iedney roży paiąk trucizne a pszczołka miod bierze. MikSil 207.
2. » krab morski «: Skorupa Paiąka Indiiskiego. ArchRadziw 1601 79/1, 17. Mázinet/ mácinet. Rák páiąkowi podobny/ v. Rák morski okrągły. Kn 394.
troj. pająk morski (sz. zm.): Sepio Morsky paiąk. SłowPolŁac 126. Rák morski okrągły/ páiąk morski [...] Cancer rotundus araneae similis Kn 909.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 17.01.2012
PAJĄKOWY przym.

SXVI, SW not. SStp, Kn, T III, L, SWil, SJP nie not.

Formy:
» zrobiony przez pająka (?) «: Arancarum. Spinnenstein. Paiąkowi kamień. GuldOn 38.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 03.02.2011
PAJĘCZNIK rzecz. m

SStp, SXVI, Kn, T III, L (XVII), SWil, SW not. SJP nie not.

Formy: lp M. pajęcznik; N. pajęcznikiem
» trująca roślina zielna; Aconitum «: Trzeci Omiég/ ktory Niedźwiadkiem/ Páięcznikiem/ abo korzeniem páięcznym miánuią/ ábo Omiegiem Theofrástowym: listem podobny świniakowi. SyrZiel 1381. Páięcznik trzéci/ ziele. Crocis [...] herba cuius tactu phalangi moriuntur. Kn 660. Paięcznik ziele (doronicum, aconithum pardalianches) Geniesen-Wurszel, Wolf-Beer, Dollwursz. aconit, tore, éntrangle lyepard. T III 1310.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 03.02.2011
*PAJĘCZNY przym.

SXVI, L (XVII, w in. zn.), SW not. SStp, Kn, T III, SWil, SJP nie not.

Formy: lp D. ż pajęcznej; C. m pajęcznemu; B. m nżyw pajęczny; N. m pajęcznym
» pochodzący od pajęcznika, rośliny zielnej «: Vkąszonym od Páięczney Myszy [...] iest lekárstwem [korzeń wielosiłu]. SyrZiel 227. Páięczny korzeń ktoby iadł/ wywodzi [ruta]. SyrZiel 549. Usczknionym od páięczney myszy/ mąká ięczmienna [...] leczy. SyrZiel 974. Iád páięczy/ álbo páiąká ktoby wypił: Tenże sook [...] bywa rátunkiem. {marg.:] Iádu páięcznemu. SyrZiel 1173. Trzeci Omiég/ ktory Niedźwiadkiem/ Páięcznikiem/ abo korzeniem páięcznym miánuią/ ábo Omiegiem Theofrástowym: listem podobny świniakowi. SyrZiel 1381.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 23.05.2012
PAJĘCZY przym.

SXVI, Kn, T III, L (XVIII), SWil, SW, SJP not. SStp nie not.

Formy: lp M. m pajęczy; ż pajęcza; D. m pajęczego; ż pajęczej; C. m pajęczemu; B. ż pajęczą; N. m pajęczym; ż pajęczą; lm M. nmos pajęcze; D. pajęczych
» zrobiony (wytworzony) przez pająka «: Jadem páięczym ábo y innych bestiy iádowitych. Tákże ukąszeniu od nich, tegoż prochu z winem w trunku używáiąc iest osobliwym rátunkiem. SyrZiel 343. Sprzeciwią się iádu páięczemu/ y wężowemu/ tłumiać moc iego [skalna rząsa]. SyrZiel 590. Szupinki ábo głowki w ktorych się nasienie záwiera/ máią kształt Páięczego gonu/ ktory Grekowie PPhalangium zowią. SyrZiel 696. Iád páięczy/ álbo páiąká ktoby wypił: Tenże sook [...] bywa rátunkiem. {marg.:] Iádu páięcznemu. SyrZiel 1173. Spinnen=; Spinnenweben. d'arraignée, de toile d'araignée. Siatka paięcza. Kn 1310. A ták gdy karność/ to iest/ duszą praw zniesiona/ y prawá z nią oraz. Et mille poenarum indagine inclusa malitia, táki má właśnie hámulec/ iakoby otoczoná byłá páięczą siatką. OpalŁRoz E2. Paięczy/ Ad araneam pertinens. SzyrDict 281. Siatká páięcza / Rete, lassis, is worotinkłas SzyrDict 401. Poszło to wszystko iakoby na paięczynkę albo robotę paięczą. SekrWyj 49. Solon mądry y Ana charsus Filozof prawa przywrownali [!] do paięczych siatek. MikSil 174. Trzecia [błonka oka] iest siatczysta; na ksztáłt siatki páięczey rozpostárta. BystrzInfCosm C1. PRAWA POLSKIE [...] Co potym, że ie Reipublicae piszą stany, kiedy iak paięcze swą się stamina dla náysłabszego, sie volo, Patrioty. ChmielAteny II 403.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 22.02.2011
PAJĘCZYNA rzecz. ż

Sł. not.

Formy: lp M. pajęczyna; D. pajęczyny; B. pajęczynę; N. pajęczyną; Ms. pajęczynie; ~ lm M. pajęczyny; B. pajęczyny
1. » siatka wytwarzana przez pająki «: Niech będzie ochędostwo w mieszkániu: śmieci, páięczyny niech nie ma, y żadnego plugastwa. PetrSInst B1. Bezecny dwór, bodaj się o nim ani śniło; Niechaj się nim zabawia, komu zginąć miło. Jam raz zginął: tak mucha więźnie w pajęczynie, Tak sikora na lepie, tak mysz w łapce ginie. SzymSiel 121. Páięczyná/ Aranea [...] vide Siatká páięcza. Páięczyná ná drzéwiánych rózgách záwikłána/ z-ktorey mszycé/ wasienicé się rodzą. Kn 660. Koronę, y purpurę, y wszytek sprzęt drogi, Zá páięczynę ważąc, podrzuca pod nogi. DamKuligKról 276. Niech się nie szyną, odzieie człek sztabą? Wszytko, bez ciębie Panie, páięczyną słábą. PotPocz 48. Weźmi Dryakwi, przyday solii, páięczyny, octu trochę, smáruy chustki y okłáday pulsy. PromMed 15. Ná Kumánie Nowego Swiatá Insule, ták są mocne Páięczyny, że ledwie Człek mocny ie rozerwać może. ChmielAteny I 639.
2.przen. » coś delikatnego, subtelnego a. dziurawego, nie stanowiącego żadnej przeszkody «: Legácya do Turek Tákli z wiátru lekkiego buduiesz przyczyny/ Y tę z wiotchey machinę przedziesz páięczyny/ Ktorey potym rozsnowáć nie będziesz miał siły. TwarSLeg 98. Kantymier ktory z paięczyny wiotchey ansę uprządł był bez dania przyczyny slepym kadukiem rzucon ku Dobruczu przydaie. DrobOpow 167. Prawa szlacheckie jako pajęczyna [tytuł]. Po coż na sejmik, po co do Proszowskiej swarnie? Prawa pisać? [...] wszędzie przeciw prawu bredzą. PotFraszBrück I 509. Niech się nie szyną, odzieie człek sztabą? Wszytko, bez ciębie Pánie, páięczyną słábą. PotPocz 48. Filamenta to iest pokazuiące się w urynie iáko subtelne niteczki, álbo iáko páięczyna, znáczą humor gruby. VadeMed 16. Bez praw y zgody chociaz mury chiny, Nic są innego tylko pajęczyny. MikSil 265. Woysk niezliczonych przyidą Regimenty, W dym was rozwloką, w lekkie paięczyny [mowa o grzesznikach]. DrużZbiór 402. Jam paięczyny wił w pozorną kratkę, Szczegulne muchy z pracą łowiąc w siatkę, Wstyd mnie, żem błądził [mówi Rozum]. DrużZbiór 418.
przys. przysł. Vstáwy własna iést páięczyná: przerwie zuchwáléc/ vwięznié chudziná. KnAd 1218. Práwo iáko páięczyna, bąk się przebije, muchá vwiąznie, tylko vbogiemu piskorz. FredPrzysł D2.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 19.01.2012
PAJĘCZYNKA rzecz.

Najwcześniejsze poświadczenie: 1680-1689

Formy:
przen. » coś delikatnego, subtelnego a. dziurawego, nie stanowiącego żadnej przeszkody «: Poszło to wszystko iakoby na paięczynkę albo robotę paięczą. SekrWyj 49.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 01.03.2011
PAJĘCZYSTY przym.

Kn, T III not. SStp (- ), SXVI, L, SWil, SW, SJP (- ) nie not.
Najwcześniejsze poświadczenie: 1613

Formy: lp M. m pajęczysty; ż pajęczysta; D. n pajęczystego
» coś delikatnego, subtelnego a. dziurawego, nie stanowiącego żadnej przeszkody «: Po liściu y po wszytkiey bylinie iest páwłoká páięczysta cienka. SyrZiel 671. Paięczysty/ Araneosus: lanugo araneosa, araneosus caulis, vomitus. Kn 660. Błonká [...] iest bárdzo subtelná naksztáłt tkaniá páięczystego. KirchFac 73-74. Paięczysty. 1) Spinnen-artig. 2) vol Spinnen. T III 1310.
troj. błonka pajęczysta: Humor kryształowy iest lipki w zámkniony włásney subtelney błonce, błonká páięczystá rzeczoney. KirchFac 83-84.
Autor: PK


ZALĄŻEK ARTYKUŁU HASŁOWEGO
Data ostatniej modyfikacji: 19.04.2013
PAKASSA rzecz. ż albo m

Najwcześniejsze poświadczenie: 1754

Formy: lp M. pakassa
» rodzaj antylopy (?) «: PAKASSA zwierz Afrykański w Krolestwie Kongo w niższey Gwinei znayduiący się, tak wielki, iak bawoł, z rogami prostemi, uszyma na puł łokcia, ryk lwi, szerść ma białą z cętkami czerwonemi y czarnemi [...]. ChmielAteny III 284-285.
Autor: WG


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 09.10.2014
*PAKCIARZ rzecz.

SWil (pachciarz, pakciarz), SW (pachciarz, pakciarz), SJP (pachciarz) not. SStp, SXVI, Kn, T III, L nie not.
Najwcześniejsze poświadczenie: 1601-1750

Formy: lp C. pakciarzowi
<z niem. Pacht 'dzierżawa, arenda'>
» człowiek dzierżawiący co «: Krów zaś z 34 dostaje się impp. Żychlińskim 10, które po wyjściu kontraktu Żydowi pakciarzowi dla sustentacyi przez zimę i na wiosnę czeladzi impp. Żychlińscy sine nulla praepedimento odbiorą. InwKal 614. Po wyjściu kontraktu niewiernemu Żydowi Iakubowi pakciarzowi liberum będzie impp. Żychlińskim ten domek pro commodo et emolumento suo reparować. InwKal 614.
Autor: PK


ZALĄŻEK ARTYKUŁU HASŁOWEGO
Data ostatniej modyfikacji: 16.06.2010
PAKIET rzecz. m

Najwcześniejsze poświadczenie: 1665-1683

Formy: lp M. pakiet; Ms. pakiecie
Przy tym pakiecie oddano mi też konfitury od mojej jedynej panny, adresowane par Sincére du dernier octobre. SobJListy 235. Pakiet. Gebindel, Paquet. un paquet § pakiet listow. T III 1310.
Autorka: MM


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 14.01.2014
PAKT rzecz. m

Najwcześniejsze poświadczenie: 1656-1688

Formy: lm B. pakta; N. paktami
» ugoda, umowa (zwłaszcza międzypaństwowa) «: Dunczyk [...] prosi o Sukkurs Polakow prosi tez y Cesarza, Cesarz wymowił się Paktami, ktore miał z Szwedem. PasPam 53. Dunczyk [...] Pakta złamał y woynę przeciwko Szwedow podniosł. PasPam 53.
troj. pakta alandzkie: A car, jako się niżéj pokaże, potém opuściwszy króla Augusta cicho w traktat wszedł ze Szwecyą, najmniejszéj wzmianki o królu Auguście ani o rzeczypospolitéj w pakta allandzkie nie włożywszy. OtwEDziejeCzech 188. troj. pakta andruszowskie (sz. zm.) » rozejm zawarty w Andruszowie w roku 1667 kończący wojnę między Rzeczpospolitą a Carstwem Rosyjskim trwającą od 1658 r. «: Po wykonaney przysiędze chciał Pan Marszałek Poselski dziękować JchmciomPPm Posłom, ale go impedivit Pan Ligęza, Poseł Sandomierski, pytaiąc się JchmćPPw Posłów, co za przyczyna, że tam, arduo tempore Reipcae nieprzywieźli z sobą poprzysiężonych pactami Andruszowskiemi subsidia na wojnę Turecką. Odpowiedział mu JmćPan Wda Chełmiński, że Andruszowskie pacta y teraz są poprzysiężone, y wyrażone w nich dwadzieścia pięć tysięcy ludzi posiłków będą pewnie dane na woynę Turecką [...]. DiarSejm1672 39.
Autorka: red + Pasek


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 19.01.2012
*PAKTOWY przym.

Najwcześniejsze poświadczenie: 1601-1764

Formy: lp M. n paktowe; D. m paktowego
» będący zapłatą za dzierżawę, arendę, pacht «: Jako też i bydła paktowego, jako to krów i owiec, nie powinni chować pod winą 100 grzywien, jeżeli się pokaże bydło paktowe. JewPriv 281-282. Tenże młynarz daje żyta paktowego z tegoż wiatraka kor. 80 miary chełmińskiej, także mlec powinien do dworu żyto i słód bez wszelkiej macy. InwChełm 83.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 24.01.2012
PAKULEDM rzecz. m

Sł. nie not.
Najwcześniejsze poświadczenie: 1635

Formy: lp M. pakuledm
» jakiś rodzaj kruszcu lub kopaliny, występujacy w wodzie «: Iesli nie sáme kruszcze z wodámi się mieszáią/ tedy ábo te rzeczy z ktorych kruszcze się skłádáią y rodzą/ iáko siárká/ hálon/ sol/ koperwás/ kliy iáki: ábo iáko nauphtá/ kámphorá/ pákuledm/ ábo kámienie/ iáko mármur/ wapno/ kreta/ glina/ rubryká. PetrJWod 9.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 24.01.2012
*PAKUŁA rzecz. ż

Najwcześniejsze poświadczenie: 1601-1750

Formy: lm B. pakuły; N. pakułami
» włókna lniane lub konopne «: Mielcuch nowy, dobry [...] kocioł barzo zły, tylko chrustami a pakułami od samego wierzchu aż do dna pozatykany. InwKal 355. Przysłała do Wilna i tego pastucha dwornego, którego pleban namówił i podpoił, ażeby w dach ogień w pakuły zawiniony wetknął. MatDiar I, 195. COëFFER [...] USTROIC mowi się w Francuskim o flaszach zámiast zátkać y dobrze opatrzyć z wierzchu pakułami, korkiem, smołą gipsem iako u dawnych. DanKolaDyk I, 316.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 23.04.2012
PAL I rzecz. m

Sł. not.

Formy: lp M. pal; D. palu // pala; B. pal; N. palem; Ms. palu; ~ lm M. pale; D. palów; B. pale; N. palami; Ms. palach
<łac. palus>
1. » słup wbity w ziemię, służący do przymocowywania czego a. jako podpora, pachołek; również miejsce postoju statków «: Palus Pal plotnij, Koł. SłowPolŁac 98. Pal/ bić palé/ do palá przywiązáć. Kn 660. Oycowie śś. Celle y Monástyr záłożyli; palámi ostáwili/ y Pieczárskim názwáli. KalCuda 56. Wbija się pale [...] wysokie ná chłopá, miąsze ná goleń, w ziemię. UffDekArch II, 150. Statki stanęły u pala. PasPam 256v. Iuz były wiatry owe co przeszkadzały szkutom ustały kiedy Trafty od Pala wychodziły. PasPam 281. Niemcy ministrom do stołu przybiwszy języki, Potym przed każdym prochu nasuwszy ćwierć funta, Wetkną zapalonego odrobinę lunta; Każdy oczy z takiego umykając palu, Poł języka zostawić wolał przy szynalu. PotFraszBrück II 380. Do kolcá haku LNM przywiążesz sznur drugi w łokci ośm y ták wystawisz Windę do bicia palow. SolArch 17. W izbie [...] ława pod oknem długa, druga ława poprzeczna na palach. InwChełm 80. Iachałem do Młyna nowo zaczętego [...] znalazłem robotnikow niemało zabijaiących pale na fundament. SapADiar 136. Stołeczne miasto iest Wenecya zbudowáne ná palach: za ulice má kánáły wodne, przez ktore gundułámi się przewożą. BystrzInfGeogr F2v. Pal, einPfal. BierSłowa 128.
2. » zaostrzony słup, na który wbijano skazańca «: Smietana Iwąn, ktorego zabili na Pustym poliu z kaczmarzem Newczeszowskim, ktory na pal wbity iest z Iwanem Nesterakiem. AktaMusz 31. Gdy sie tak Zaporozec, przed Poganstwem pisze Chodkiewicz Bernackiego zbiera Towarzysze A maiąc nakazdy dzien tey faryny Ience Pale nimi osadzac, kaze y szubience. PotWoj 68. Nie iednego z tych u nas otaką swąwolą Albo ogniem pokarzą: albo palem Kolą. PotWoj 185. Niech nie na Stronie: ale w mych oczach ci sprawce Giną: bo zesci3e głowę ucięli Brodace Wszytko mnie w brew: y większe otworzenie zalu. Na haku trzeba było, zboycy byc, y palu. PotWoj 185. O! komu serce przerazaią pale Kto na umysle cierpi ostre szpile Nie rozweseli y stoł Lukullowy Chanbą frasunkiem zaprzątnioney głowy. ChrośAm 7-2. Hetman jego [Batorego] na pal wbity. ŁubHist 73.
Autor: PK


ZALĄŻEK ARTYKUŁU HASŁOWEGO
Data ostatniej modyfikacji: 31.01.2012
PALA rzecz. ż

SXVI (palla, pella), Kn, T III, L (XVII), SWil, SW, SJP not. SStp nie not.

Formy:
<z łac. palla 'suknia'>
» liturgiczne nakrycie kielicha mszalnego «: Pálá Ołtarzowa/ v. Korporał. Kn 661. Pálá ołtarzowa/ operculum saori calicis/ vulgo palla. SzyrDict 282. Pani Grudzienska [...] Obraz [...] Nawiedzała gdzie Ornat Teletowy bogaty Velum Atłasowe y Antepedium takie takze Burse y Palę z KObierczem darowała y z Nabozenstwem wielkim offiarowała. KomonDziej 180v.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 07.02.2012
PALACZ rzecz. m

SXVI (co pali w piecach), Kn (co palił trupy, destylator), T III (co palił trupy), L (XVII, XVIII), SWil, SW (co palił trupy), SJP not. SStp nie not.

Formy: lp M. palacz; ~ lm M. uż. osob. palacze; B. uż. osob. palaczów
1. » człowiek spalający w ogniu ludzkie zwłoki «: Pálácz/ co palił trupy umárłych. Vstor, v. Grubarz. Kn 661. Palacz/ Vstor, Degintoies. SzyrDict 282. Zemknołem tedy z swey kozackiey Choragwie kilkanascie samego towarzistwa, zeby nieprzyiacielia wlasach latentem odkryli, albo do boiu wybawili, albo Palaczow tych przi ogniach gdzie dla ięzyka zaskoczyli, dawszy im w posiłku dolinę iednom trzi Chorągwie Kozackie. VorLetSkarb 245. Jako u dawnych byli: Pomywacze do ktorych náleżało zmyć kadzié y ná maścić Trupa [...] Palacze, ci co go według dawnego zwyczaiu palili ná stus [] kładąc. DanKolaDyk I, 399.
2. » rzemieślnik trudniący się wyrobem wódek przez destylowanie «: Wódek pálácz/ Distillarius. Kn 1276.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 07.02.2012
PALAĆ czas. ndk

SXVI, SW not. SStp, Kn, T III, L, SWil, SJP nie not.

Formy: cz. ter. lm 3. os. palają; ~ cz. prze. lp m 3. os. palał; ~ im. czyn. lm st. równy M. mos palający
1. » destylować przy pomocy ognia «: Piekarze i ci to, co gorzałki palają, powinni wziąć żyta małdrów 12 po gr 15 przed mięsopustej u tychżeż impp. Brzechwów. InwKal I, 78. Potym poiął A[nno] 1620 mieyską dzieukę wGorze pod Teczynem Tam wdomu zaraz mieszkał Gorzałkę paliał Szynkował piua, Rybami kupczeł na Sliąsku kupował a wozieł do Krakowa. TrepNekLib 44. Ludzie plebeiae conditionis piwa sobie robiący i gorzałki palający, i szynkujący, aby od achtela płacili po gr 20 i od warki gorzałki po złotemu. AktaKrak III 38.
2. » spalać, wypalać, utrzymywać ogień «: Więc y owe Sobotki/ ktore gdy paláią/ Rozmáite rospusty przy ogniách dziáłáią. Więc/ y chyże wyścigi/ gry/ skoki/ turnieie. SleszkPed C2. Ale się ledwie żywią/ choć w piecách paláią. NowSow 9 nlb. Iáko po zżęciu kłosia/ lekką ścierń paláią/ Iáko y suche płoty z podpału goráią [...] Ták Bog niespodziewánie w gorącym płomieniu Vwiąznąwszy/ musiał trwáć w srogim vtrapieniu. OvOtwWPrzem 29.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 12.04.2012
*PALAĆ SIĘ czas. dk/ndk

Sł. nie not.
Najwcześniejsze poświadczenie: 1677-1694

Formy: cz. prze. lp m 3. os. palał się
» spalać się, podpalać się «: Ogień ciało najdłużej przez godzinę piecze, Żal, smażąc serce, lat się kilkanaście wlecze. Niejeden, żeby uszedł, lub żeby go skrocił, Dobrowolnie się palał i w popiół obrocił. PotFraszBrück I 559.
Autor: PK


ZALĄŻEK ARTYKUŁU HASŁOWEGO
Data ostatniej modyfikacji: 03.01.2013
PALLADA rzecz. ż

PALLADA, PALADA
Najwcześniejsze poświadczenie: 1673

Formy: lp D. Pallady // Palady
» grecka bogini wojny «: Jak wiele Hybla ma pszczół, jak w ateńskim lesie zajęcy, jak Pallady drzewo fruktów niesie, jak konch na brzegu morskim - tyle trosk w miłości; miłość pełna frasunków, pełna nieszczerości. HugLacPrag 133. I tameczni ludzie, na twe go przejrzenie Wzięli, że o ich koszcie piękne miał ćwiczenie W przednich akademiach na placu Palady. MorszZWierszeWir I 432.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 13.02.2012
PALADYN rzecz. m

PALADYN, PALATYN
SXVI (palatyn), Kn (palatinus), T III (palatyn), SWil (paladyn, palatyn), SW (paladyn, palatyn), SJP (paladyn, palatyn) not. SStp, L nie not.

Formy: lp M. palatyn; D. palatyna // paladyna; B. palatyna; ~ lm D. palatynów; N. palatynami
<śr. łac. palatinus 'urzędnik dworski'; z łac. palatinus 'pałacowy'; wł. paladino>
» dostojnik, wysoki urzędnik dworski; rycerz, wojewoda «: Będzie y pásztet z Fráncuska, w ktorym iest Hyppogryph [...] y mozg Orlándá Páládyná. PienHip 163. Co kiedy było sprosnieyszego [...] iáko ták wielkie wtárgnienie woysk Niemieckich záráźonych heresią częścią do Fránciey częścią do Flandriey iuź pod Comesámi Pálátinámi z Renu iuź teź pod Ksiąźeciem de Dueponti, y inszych. BotŁęczRel 77. Elearowie [...] poszli w Zwejbruskie państwo na stypę, i opuchłego tam złością rebelizanta palatyna zwejbruskiego szwagra Frydrychowego uzdrawiali. DembPrzew 102. Pałatyná onego po Praskim Pogromie/ Ciężar woyny zwaliwszy ná nas niewiádomie. TwarSLeg 42-43. W Polszcze [...] na Páństwo dwonastu takze obieraią [Palatinów], by kozdy strzegł swoiey krainy. DrobOpow 130. Roku 1642. Król Katarzynę Siostrę wydał za Filippa Wilelma Syna Palatyna Renskiego. ŁubHist 86.

PALATYN
nazwa geograficzna» nazwa wzgórza w starożytnym Rzymie «: Palatyn. Der Berg Palatinus, worauf das alte Rom gebauet worden ist. le mont Palatin sur legal étoit batu l'ancienne Rome. T III 1312.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 23.04.2012
PALAKIETA rzecz. ż

Sł. nie not.
Najwcześniejsze poświadczenie: 1669-1696

Formy: lp M. palakieta; B. palakietę
» wódka palona «: Rzekłbyś, że nieme dzwony bez serca, bez ucha, Aż skoro gęby wino abo palakieta Otworzy - wszyscy krzyczą, jakby rzekł: efeta. Wszyscy oraz, a każdy inszego co gada. PotPis II, 66. Więc żeby trzeźwi mogli o ojczyźnie radzić, Wypchnąć, jeśli się nie da pijak wyprowadzić. Niech brat szlachcic tymczasem z swą protestacyją, Gdy rady nie chce pomóc, palakietę piją. PotFrasz3Kuk II 589 PotPis II, 79-80.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 14.02.2012
PALANIE rzecz. n

Najwcześniejsze poświadczenie: 1746

Formy:
<fr. brulement 'palenie, pieczenie'>
» palenie, spalanie «: Palanie: brulement. KulUszDyk 119.
Autor: PK


ZALĄŻEK ARTYKUŁU HASŁOWEGO
Data ostatniej modyfikacji: 28.08.2012
*PALANKA rzecz. ż

*PALANKA || *PAŁANKA
SWil (palanka), SW (palanka, pałanka; też w in. zn. ), SJP (palanka) not. SStp, SXVI, Kn, T III, L nie not.
Najwcześniejsze poświadczenie: 1606-1608

Formy: lp B. palankę; ~ lm M. palanki // pałanki; D. palanek; B. palanki
» warowny obóz otoczony palisadą «: Na wierzchu parkanu wszędzie palanki, przykryte deskami, którego może być ze dwie mili w okrąg; tę ogrodę zowią "skorodum". NiemPam 23-24. Nim Ukrainy suche zakwitają, nowe pałanki, nowe miasta wstają, I które przedtem nie uznały kosy, Płowieją pola rzęsistemi kłosy. TwarSRytTur 55. Nakoniec, gdy odstąpić już od miasta mieli, Które oblegli byli półczwartej niedzieli, Ostatka dopalali przedmiejskich palanek. ZimBSiel 172. Czynił tedy relacyją, iż z Kozakami Zadnieprskimi siedm wsi chańskich zburzył i palankę jedną, w której Kozacy Zadnieprscy wzięli 25 dział spiżowych i wszystkie chańskie bogate namioty ZałRelSar 361. Oni [kozacy] wpadli w Krym, palankę Horbatek wzięli i wsi kilkanaście wybrali, potem powracając sie nazad z korzyścią pod Tonkimi Wodami nad Czarnym Morzem mieli sie z ordą potkać i mocno się bić z nimi. ZałRelSar 365.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 28.08.2012
PALANT rzecz. m

L (X.Kam 'kij do gry a. gra'), SWil, SW, SJP not. SStp, SXVI, Kn, T III nie not.
Najwcześniejsze poświadczenie: 1633

Formy: lp M. palant; ~ lm N. palanty
nazwa własna» imię konia (?) «: Onby wdzięczną urodą/ y gesty głádkiemi z Pálánty y Párygy porownał dawnemi: Onby cnotą y sercem przeszedł y Achillę/ I święte Rzymskie one dobrocią Kámille. TwarSLeg 20. Iáko Párk gruby gdy z poboiu zwiia/ Y tył zwycięzcy podawa zelżywy/ zá sobą zábiia/ Kto go doieżdza/ kto nań natárczywy/ Ták niegdy Pálánt/ ták nieszczęsny y ia Od Amázonki/ ginę tey zdradliwy Mieszkám? TwarSDaf 112.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 21.03.2012
PALANTOWAĆ czas. ndk

SXVI, Kn, T III, L (Gwag. Kmit.), SWil, SW not. SStp, SJP nie not.

Formy: bezok. palantować; ~ cz. ter. lp 1. os. palantuję
» uderzać kijem «: Biią się/ ktoremiby się bili/ siekli/ [...] Pálántowáć. Kn 30. Pálántuię/ v. Biię kogo/ & Biię kiiem. Kn 661.
Autor: PK


ZALĄŻEK ARTYKUŁU HASŁOWEGO
Data ostatniej modyfikacji: 21.03.2012
PALARZ rzecz. m

Najwcześniejsze poświadczenie: 1601-1695

Formy: lp M. palarz
Grzegorz Jaskułka palarz u arendarza zostaiący [...] sam przyznał na siebie, isz cum praegnante virgine miał uczynic [...] grzech. KsPtaszUl I, 564.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 21.03.2012
PALATYNAT rzecz. m

SWil, SW, SJP not. SStp, SXVI, Kn, T III, L nie not.
Najwcześniejsze poświadczenie: 1743-1745

Formy: lp M. palatynat; D. palatynatu
» prowincja w dawnych Niemczech administrowana przez wysokiego urzędnika - palatyna «: XięSTWO zádworne Prowincya niemiecka ktorą trzyma Xiążę iáki z zádworną jurisdykcyą swoią [...] Dwa są tákie zádworne xięstwa w niemczech to iest wyższego Renu [...] y xięstwo zádworne Báwarskie álbo wyższy Pálatynat. DanKolaDyk II, 325. PALATINATUS SUPERIOR iest Prowincya leżąca w Gornych Niemczech, Fránkonią od Palatinatu niższego przedzielony, przedtym złączony z dolnym Palatinatem. ChmielAteny II 228.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 22.03.2012
PALATYNKA rzecz. ż

L (XVIII), SWil, SW, SJP not. SStp, SXVI, Kn, T III nie not.
Najwcześniejsze poświadczenie: 1601-1750

Formy: lp M. palatynka; D. palatynki; ~ lm D. palatynek
<fr. palatine>
» futrzane okrycie szyi przy stroju kobiecym «: Bluzgier wyszywany. Palatynka takasz. Inw Len BAN QN 379 k15v. Palatynek sobolich 4. ArchRadziw 1601 1745/ 353, 1. Niemász teraz pálatynki, Ni szrynkierki, ni szmácinki. Wszystko w trunnie, w ropie zgniło, Czym się marny proch zdobiło. CompMed 708. PALATINE subst. fem. (Fourrure que les Dames mettent sur leur cou enhiver) Focale pellitu. PALATYNKA stroy ná szyię białogłowski zwłaszcza z futrem na zimę. DanKolaDyk II, 325.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 22.03.2012
PALCACIK rzecz. m

Sł. nie not.
Najwcześniejsze poświadczenie: 1601-1750

Formy: lp M. palcacik; ~ lm N. palcacikami
» kijek, laska, pałka «: Drugi palcacik Rogowy. ArchRadziw 1601 1656/ 78, 78. Pod czás Koronácyi swoiey od głowy do pasá obnażeni bywáią [królowie perscy], y po plecach bici [...] palcacikami 12. de Agno Casto (: iest to wierzba włoska:) zrobionemi ChmielAteny II 582. Dwunástu zaś palcacikámi [są bici królowie perscy] ná pamiątkę 12. Sekty Raphafi, to iest, Perskich Męczennikow Iman zwánych. ChmielAteny II 582.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 29.03.2012
PALCAT rzecz. m

PALCAT, PALCZAT
SStp, SXVI, Kn, T III, L (XVI-XVIII), SWil, SW, SJP not.

Formy: lp M. palcat // palczat; D. palcata; B. palcat; N. palcatem; ~ lm B. palcaty; N. palcatami
» kij, laska , pałka «: Palczat Caduceus. SłowPolŁac 49. Fustis Kij, Palczat, Liaska. SłowPolŁac 66. Zawsze w każdem z razu stępią, potem kłusem zaczynaj, w pośrodku czynienia często odpoczywaj, ręką i lacatem ogłaskiwaj, traweczki po trosze dłonią podając do gęby. DorHipTur 98. Ogonem wierzgającemu Koniowi, wadę odejmować musi, jeśli jest bardzo łechliwy, bez ostróg na nim jeżdżąc, [...] i palcatem nie zacinając po miejscach przykrych, przywięzując rzemyczkiem rzępię u ogona w kawalkowaniu mimo puzdro do popręgu siodłowego. DorHipTur 115-116. Zaraz i egzekucyą czyni; rozciągnąć go drugim dworzaninom każe, a trzej palcatami mu wysieką. NiemPam 165. A pálcaty máią mieć w ręku/ ieśliby go pálcatem uderzył niż dopadnie do swych/ iuż ma być w poimániu/ y zá onym uscem stać/ z ktorego go poimano/ ná dziesięci zagonow na stronie/ to záś tak z drugiego uscá po on kres słomy maią zaś wywabiáć. PienHip 23. Głodny siedzieć przy chlebie á nie jeść/ Mieć o bok piękną pánnę á nie obłapić/ W lesie być á pálcatá ná koniá nie urznąć/ Náder głupiego. [!] ŻabEt B3v. Pálcat/ vide Laská. Kn 661. Gáłęzie ktore trzyma ná sobie [drzewo figowe] nie są twárde/ ná pálcat Marszałkowski sie nie znidą/ ábowiem drżeń ich bárzo miękki. BirkNiedz 113. Laská tá ábo pálcat, na inszym mieyscu zowie się wężokrętem, bo para wężow okręcona była: tą láską on czósem z piekłá dusze wyzywał. OvOtwWPrzem 39-40. Pálcat die Spieszgerte/ Pálcatá der Spieszgerte. DobrGram 127. Chudego konia wywiodszy zestaynie, Bez wielkiey prace leda kto naiuczy, Niech zego przez czas iaki: iednostaynie, Gołem ięczmieniem albo owsem tuczy Będzie napalcat wierzgał y wędzidło. PotSyl 6.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 12.04.2012
PALCOWY przym.

Kn not. SStp, SXVI, T III, L, SWil, SW, SJP nie not.
Najwcześniejsze poświadczenie: 1621-1643

Formy: lp M. m palcowy; n palcowe; Ms. n palcowym; lm D. palcowych; B. nmos palcowe; N. palcowymi; Ms. palcowycj
1. » odnoszący się do palców ręki (a. nogi) «: Przerachujże ná członkách pálcowych ręki iedney, dni od weścia słońcá wten znák, áż do dniá dánego. SolGeom III, 32. Kości ręczne y pálcowe między sobą. KirchFac 94. Do skeleton liczy się dwieście czterdzieści kości oprocz kostek sesamoideow, ktore nad członkámi palcowymi leżą. KirchFac 96. Kostek Palcowych iest trzydzieści. [marg.] Ossicula digitorum 30. KirchFac 110. DOIGT [...] DU DOIGT Qui concerne le doigt. Digitalis et hoc digitalo. PALCOWY do palca náleżący, paleczny. DanKolaDyk I, 478.
2. » miara długości odpowiadająca długości palca «: Pálcowy aliter. vide Ná paléc miąszszy. Kn 662. Niech będa dáne dwie liniie [...] podzielone ná rowne części łokciowe, álbo pálcowe. SolArch I, 226.
3. » odnoszący się do rośliny zielnej «
troj. palcowe ziele: Dactylus, herba quina, aculeorum qua digitorum morbis [...] Palcowe ziéle. Kn 662.
4. » odnoszący się do wypustek trybu, koła zębatego «: Naprzod ná dwie polowice cáłego kołá; nić przeciągnąwszy po rámionách, przez centrum álbo srzodek kołá y pod nicią wyciągnioną, na cyrkule pálcowym znácząc dwá punktá przeciwne. SolArch 79.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 29.03.2012
*PALCZASTY, *PALCZYSTY przym.

SStp (palczasty), Kn (palczasty), SJP (palczasty) not. SXVI, T III, L, SWil, SW nie not.

Formy: lp M. m palczasty // palczysty; ż palczasta; n palczaste; D. ż palczastej; n palczastego; B. n palczaste; N. n palczastym; Ms. m palczastym; lm M. nmos palczaste; D. palczastych; N. palczastymi
» mający palce a. kształtem przypominający palce «: Ná piądź pręt ábo wysszy/ rowny/ cienki/ ku wierzchu włosokłosowáty/ pálczysty [jest liść babki mniejszej]. SyrZiel 1129. Na wierzchu klącza zasobná/ po dwu [...] kwiatków pálczástych/ ábo główczástych/ mszystych/ á blado brunatnych wydáie [sierpik]. SyrZiel 1253. Ze śrzodku iáko pęcherzyki wychodzą/ dwá ábo trzy chochołowáte/ iáko strącze pálczyste v Mieczyká [kwiat zimowita]. SyrZiel 1395. Palczáste rękáwicé/ Digitalia [...] Olea melior, quae digitis nudis legitur quam quae cim digitalibus. Kn 661. Pálczásty/ Digitus [...] Dactylus gemma nigra digito similis [...] Palczásty kámień. Idaeus dactylus, gemma pollici similis. Kn 661. Koło pálczáste E, ná iednymże wálcu z kręgiem G, dźwigáiącym łáńcuch, iest dwá rázy większe: záczym ktoby záráz te pálce kołá E (pomyślnego, nie máteryálnego) obrácał, miałby tylko 54 funtow dźwigáć. SolArch 27. Gdzie cewek ośm tám w kole pálczástym bywa pálcow 72, y kámień sie obráca 9 rázy. Albo bywa pálcow 80 y kámień ma obrotow 10, gdy wodne koło ieden obrot. SolArch 80. Między cewami E, y kołem drugim pálczastym D, obracáiącym Cewy C, nad ich wałem, vściele mostek M dla bydła, po ktoremby przechodziło na swoią drogę Q. SolArch 83. Ponieważ impetu álbo pędu, dla ktoregoby kołá szalone miały bydź stawiáne, bráć nie mogą przy walnym obrocie kołá pálczástego obracanego dyszlem. SolArch 95. W tym Młynku obroci się Kámień rázow 5, kiedy korba koło pálczaste raz. SolArch 98. Tych cewow denká máia bydź wysokie ná połłokciá, żeby ná połowicy stánęło cewek sześć, áby ná trzy ćwierci łokciá, mogły liniią pálczástą EF vniżáć. SolArch 147. Ná D przypraw liniią palczástą EF, namniey ná łokieć długą. SolArch 147. Ták sporządziwszy cewy L, gdy ie korbą ST obrácáć będziesz w koło; połowicá osádzona cewkámi, chwytáiąc pálce linii pálczástey EF, obe zniży ná doł y laskę V z rúry wyciągnie. SolArch 147. Potym osádź polcewy LK, ná wrzecianie Zs, między liniiámi pálczástymiey EF, ef. SolArch 150. Liniiá zaś ef pálczásta, podnoszona cewámi LK, z ciężarem X; laskę O tłocząc w rurę, y vwolniona ná przemiány od cewow, spadaiąc ku ziemi dla ciężaru X, tęż laskę wyciągáiąc z rury będzie dodáwáć wody z pompy. SolArch 150. Ciężar osádzony ná laskách B, b, álbo ná końcách B, b żorawkow BD, bd, przeniesiesz ná końce lasek pálczástych EF, ef. SolArch 151. DOIGT [...] Qui a des doigts. Digitatus. Palczasty. palczysty. DanKolaDyk I, 478.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 29.03.2012
PALCZĘ rzecz. n

Sł. nie not.
Najwcześniejsze poświadczenie: 1700

Formy: lm D. palcząt
ekspr. » palec, paluszek «: Więc wesołe noty Y Stroie słodkobrzmiącey lutnie [...] powodząc rękę pokazuie; y pieszczonych o strony pálcząt przyłąmuie [Achilles]. ClaudUstHis 132.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 29.03.2012
*PALCZYŃSKI przym. od PALCZYN (miejscowość w powiecie inowrocławskim)

Najwcześniejsze poświadczenie: 1656-1688

Formy: lp B. m żyw palczyński; lm N. palczyńskiemi
» odnoszący się do Palczyna, związany z Palczynem «: Pozwolilić oni na te Traktaty y nazwali ie Palczynskiemi. PasPam 200v. Propter bonum Republicae pozwaląm na Palczynski trakt[at] exclusis non nullis. PasPam 203v.
Autor: SPas


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 05.03.2013
PALEC rzecz. m

Sł. not.

Formy: lp M. palec; D. palca; B. palec; N. palcem; Ms. palcu; ~ lm M. palce; D. palców // palcy; B. palce // palca; N. palcami // palcy // palcoma; Ms. palcach
1. » skrajna, ruchoma część dłoni a. stopy; szpon, pazur u zwierząt «: Woyt tedy, ktory słuchał testamentu, podnioszszy dwa palca, pod przisięgą zeznał. KsKasUl I, 321. I co kolwiek kto w Moskwie odmroził, na tenczas to wszystkie sam kniaź Korecki palce i urąg i unog odmroził. MasDiar 106. Noga wielka Orla ze czterma Palcami. ArchRadziw 1601 1647/ 64, 7. Po tych [kwiatach jastrzębca] máłe oble strączki/ iáko rożki/ ktore maią kształt palcow v ptaszych nog, abo Rakowych. SyrZiel 1171. Pięść [...] zębotłuki [...] Facere pugnum [...] pięść uczynić. sed ścisnąć pálcé: ścisnąć w-pięść pálcé. Kn 693. Szostak/ Człowiek o sześciu pálcaách. v. Széść pálcy máiący. Kn 1120. Uskrzynąć się w-páléc/ uszczknąć. Kn 1202. Umknął ręki ze tilko dua palca uciąłmu u ręki prawey. TrepNekLib 46. Na szczkawkę [...] palce wielkie u ręku miendzy drugiemi (iako ono figę pokazuią) zlozywszy trzymac kilka pacierzow mocno wyciagac ie. GrodzMisc 92a. Chcesz, żeby stało jak kija kawalec? Pójdźże do diabła, kuśka-ć to nie palec! MorszAUtwKuk 321. Uderzywszy dwiamia [!] palcami wmiec odpowie ia ztą tylko iedną Panną zwykłęm tancować. PasPam 84. IoMSC znowu natrze z owym razem z nowu go przez palce upuscił szablę. PasPam 181. Wytłumacz mi czy to Oczy czy to Palec czy co inszego? PasPam 193. Piią za zdrowie, Vivat, Pierzcien iey obaczywszy u mnie na Palcu. PasPam 224. Nakoniec trzasnie palcy y poyzry do gory. PotWoj 200. Przyrodzonym sposobem może ná pálcu stánąć laská álbo y co większego gdy tylko centrum iey będzie nád pálcem. TylkRoz 13. Nákoniec lekkiemi Lutnią stroi pálcomá [Chiron]. ClaudUstHis 115. Śrzodek nogi, potym podeszwá, á na końcu wielki palec ze czterema drugimi palcámi. KirchFac 4-5. Konczą się [żyły] z rożnymi maluczkimi żyłkámi pulsowymi w palcách y podległych częściách. KirchFac 34. Womitoryum [...] ná prędce y wodą letnią spráwić może, dopomagáiąc pálcámi lubo piorkiem. VadeMed 173.
troj. grozić palcem (sz. zm.), pogrozić komu palcem od nosa » poruszać palcem na znak ostrzeżenia przed karą (z bliska, w oczy) «: Then syn iego nieutcziwie szie stawyl przed prawem, z oyczem szie sprziczaiącz ij palczem grozacz. KsKasUl I, 308. Pogroził mu palcem od nosa. PasPam 175. Chociasz iuż iego ustá mártwe milczą, Przecie im babo ieszcze grozisz palcem. DrużZbiór 208. troj. palcem pokazować, palcem ukazywać, skazywać palcem » wytykać kogoś, wskazywać «: Niechay mię woysko widzi/ niech tę liczy Iednę miedzy twą sławą y ozdobą: ześ swą fortelną oszukał złośnicę/ Skázuiąc pálcem podłą niewolnicę. TasKochGoff 410. Tak jedzie przez bezestan, a gmin gruby sobie palcy go ukazuje: on li w tej ozdobie i do tak wysokiego łąski przyszedł stopnia, co za więźnia niedawno był już i potopnia? TwarSLegK 208. Między ludzi wyiechawszy to zaraz iako wroble na Sowę Dziw, dziw, Zaraz Palcem pokazuią zaraz mowią że ten Stroy pamieta potop. PasPam 79v. troj. zakrzywić palec na kogo, komu (sz. zm.) » Wyśmiewać kogo, szydzić z kogo «: Nałajasz mu, abo więc zakrzywisz nań palec, A on tobie i z lichwą utnie go kawalec. ZimBLisBad 216. Gniewliwy. Iák osá iádowity. Rozgniewa się by mu páléc zákrzywił: by mu ná nos muchá pádłá. Rozgniewáł się. KnAd 260. Palec ná kogo zákrzywić. KnAd 807. Palec na kogo zakrzywić. hinter einem krumme Finger machen; einen verspotten. T III 1314. troj. na palcach chodzić, na palcach stąpać: Dybię/ ná pálcách stąpam/ cicho/ dybkiem idę. Kn 157. Ná pálcách chodzący/ Atta, qui vitio pedum plantis insistie et attingit potius terram, quam amulat [...] In plantas exsurgere. Kn 445. Pysznię się z-czégo/ wynoszę się/ bucę nadymam [...] Ná pálcách stąpam. Kn 904. Ieśli záś będzie stára [żona] to będzie rozumna/ będzie o wczásie twoim bárdziey miáłá pieczą/ niż o swoim [...] nie boy się żebyć miáno nad głową nátrzáskáć/ bo zá ieden twoy raz/ co pogłaszczesz Bábusię/ pozámykáią okienice/ drzwi pozálewáią/ ná pálcách y sámá chodzić będzie/ nie wstaniesz/ aż ieszcze [...] śniadánie wyborne przyniosą. GorzWol 15. troj. na palcach rachować (sz. zm.): Ten zásię Stárzec co to z siwą głową/ A zda się że coś na pálcách ráchuie: Mądry/ ostrożny/ Ráymundem go zową. TasKochGoff 72. Compter par les doigts, ou sur les doigts [...] Rachować na palcach. DanKolaDyk I, 337. troj. wspiąć się na palce: Przeraził wodok Sylwią niezwykły, Spoyży z zádrzewa, wspiąwszy się ná palce. DrużZbiór 427. troj. wielki palec » Kciuk «: Pod wielkim pálcem/ ábo y ná nim/ ktory kciukiem zowiemy/ przywinąć [jaskier]. SyrZiel 875. O człowieku y iego częściach [...] Palec/ Wielki palec/ Páznogieć (fr. Ongle) Biodrowy staw/ szięgno (fr. Hauche) PolPar 181. troj. palec czwarty, serdeczny palec: Proszy przesz mie abys tym darem Iego gardzic nie chciała gdzieby ten pierscien Na Serdecznym Palcu Usiatszy Na Iego Serdeczny affekt zaslubieł [zasłużył?] HerbOr XVII, 138. Z tego korzenia [...] Pierścionek vczynić [...] Ktory ná serdecznym pálcu nosząc Smętne y frásobliwe/ czyni wesołe. SyrZiel 177. Palec czwarty/ Annularis, medicinalis, medicus digitus. SzyrDict 282. troj. palec średni, palec trzeci: Palec trzeci/ Medius digitus verpus, digitus infamis, famosus. SzyrDict 282. Z Pálcow nadłuższy jest srzedni. Unter den Fingern ist der Mitlere der allerlängste. DobrGram 400. Palec srzedni álbo trzeci u ręki w łacińskim sromotny álbo paskudny albo zbawienny. DanKolaDyk I, 478. troj. palec mały: Palec mały/ Digitus minimus, auricularis. SzyrDict 282. Począł mi przy tym palec mały u lewej ręki drętwieć (ten, któregom sobie naruszył podczas owej fałszywej o Wci sercu moim nowiny), i tak bardzo, żem go ledwo przez całą wieczerzę musztardą odtarł, nie mając innego sposobu. SobJListy 304. troj. palec boski, palec boży: Zeby rzekli Czárownicy do Fáráoná: Pálec Boży [marg.: moc Boża] jest: y zátwárdziáło serce Fáráonowe/ y nie usłuchał ich/ jáko powiedział PAN. BG Pwt IX, 10. Zeby rzekli Czárownicy do Fáráoná: Pálec Boży [marg.: moc Boża] jest: y zátwárdziáło serce Fáráonowe/ y nie usłuchał ich/ jáko powiedział PAN. BG Wj VIII, 19. PALEC sie mowi niewłaśnie zá moc. Jáko, Palec Boski álbo ręka Boska się w tey okazyi widomie pokazała. Ducha Swiętego Pismo S. nazywa Palec Boski. DanKolaDyk I, 478.
fraz. fraz. wyssać coś (sobie) z palca: Rzadko co ludzie z pálcá sobie wyzsą. RysProv XIV, 2. Wysysam co z-pálca/ v. Zmyślam. Kn 1337. Wyssał to sobié z pálcá. KnAd 1288. Racz WMMPan oddac to Kosciołowi bo skadzeby on to miał wysać sobie z palca. OpalKListy 459. fraz. patrzeć na co przez palce » Być pobłażliwym «: Patrzył DAWID ná ten grzech przez palce, przez szpary, Niedał Amnowi takiey iak zasłużył kary. DrużZbiór 107. fraz. nie kłaść palca w drzwi, nie wtykać palca między drzwi » nie narażać się bez sensu i potrzeby «: Nié wtykay pálcá miédzy drzwi/ bo się vskrzyniész. KnAd 724. Tu czás nadchodzi między nami zgody, Niech trzeci do nas palca w drzwi nie kładzie, Ogień mi żadney nieuczynił szkody. DrużZbiór 350. fraz. palce kogo świerzbią » o kimś, kto rwie się do czegoś, nie może się powstrzymać, żeby tego nie zrobić «: ON DIT proverbialement (d'un homme qui a envie de se battre) [...] MOWIĄ w Francuskim o tym co mu się chce wybić z kim: palce go świerzbią. DanKolaDyk I, 478. Les doigts luy demangent d'e'crire [...] Palce mu świerzbią do pisania. DanKolaDyk I, 478. fraz. palcem nie ruszyć » być biernym a. leniwym «: ON DIT d'une personne Qu'elle ne fait oeuvre de ses dix doigts, pour dire qu'Elle est sans rien faire [...] MOWIĄ o kim palcem się do niczego nieruszy. Prożniak prożniaczka. DanKolaDyk I, 478. fraz. i palec kogoś nie zabolał » ktoś nie poniósł żadnego szwanku «: Uczyniłęm Bogu dzięki [...] Bo mię tam z iego Przenayswiętszey łasky y Przeczystey Matki y Palec ieden niezabolał. PasPam 78v.
przys. przysł. Kogo się nieszczęście imie/ ten sobie nos vcieráiąc palec wywyinie. RysProv VI, 1. przys. Nie kłádź pálcá miedzy drzwi/ być się nie vskrzynął. RysProv IX, 7. przys. Pozwol Chłopu iéden palec on cáłą rękę obeymie. MalczZebr 87. przys. Niepotrzebuie ten okularow kto przez palce patrzy. MalczZebr 98.
przen. przen. Targa włosy na głowie gryzie sobie Palce Ziadły Osman: zurzy się na swoie ospalce Iusz nie wierzy, zeby był Machomet na Niebie I swych, y Nieprzyiacioł y znowu klnie siebie. PotWoj 104.
2. » ząb trybu w urządzeniu «: Pálcé w Kołách: Są kółki, stoiące ná Kolé. Zegármistrzó[wie] zowią ie zębámi. SolArch 1. Pálcow w Cewách y Zębow w kole, tyle ma bydź, żeby gdy się koło raz obroci, Cewy żadnego palcá nie zostáwiáły ná drugi obrot kołá. SolArch 11. Cewy naczęściey miewáią palcow cztery, sześć, ośm, rzadko 12 álbo dwá. Dla tego, że dwá lubo silne w przydániu mocy, ale nierychłe y nietrwáłe w pracy. SolArch 11. NAUKA VII. OMłynách Trybowych máiących palce nie w czele kołá, ále na policzku. SolArch 88.
3. » miara wielkości (długości) odpowiadająca grubości palca «: Na palcu prawej ręki pierścień z rubinową tablicą, na trzy palce szeroką. NiemPam 30. To [korzeń biedrzeńca, anyż, koper] wárzyć w gárcu wody, że ná dwá pálcá uwre, to miásto pospolitego trunku dáwáć pić, á innego nic. SyrZiel 386. Pierwszy [krwawnik wodny] korzeń ma wzmiąsz ná pálec dziecinny. SyrZiel 607. Miárá ná dłoń/ ná páléc iéden/ dwá/ trzy/ ná piędzi/ dwié/ trzy [...] Dłoń miárá. Páléc miárá. Łokiéć miárá. Stopá miárá. Kn 400. Paléc miárá/ calá/ miárá ná páléc/ [...] vide Uncya 3. Kn 662. Wyższy odemnie pálcem. Er ist eines fingers länger denn ich. DobrGram 411.
przys. przysł. Tylko od śmierci ná trzy pálce bywa/ Kto włodzi pływa. KochProżnLir 177.
4. » w geometrii i astronomii: miara wielkości odpowiadająca 1/12 średnicy, uncja «: Wysokość kontygnacyi zmierzyć y wyrachowáć ią ná palce Geometryczne. BystrzInfArch E3v. Dyameter Xiężyca dzielą [astronomowie] ná części 12. Z ktorych iednę, názywaią uncyą, álbo palcem. BystrzInfAstron K3v.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 13.09.2012
PALECNY przym.

*PALECNY, *PAŁECZNY, *PALECZNY
SXVI (paleczny; w in. zn.), T III (pałeczny), L, SWil, SW (paleczny) not. SStp, Kn, SJP nie not.

Formy: lp M. m palecny // pałeczny // paleczny; n paleczne; D. n palecznego; Ms. n palecznym; lm M. mos paleczne; D. palecznych
1. » odnoszący się do palca, części ręki «: Panaricium [...] Wrzod pálecny. Ein Geschwür von heiler Haut am Finger. GuldOn 60. DOIGT [...] DU DOIGT ou Qui concerne le doigt.Digitalis et hoc digitale. PALCOWY do palca náleżący paleczny. DanKolaDyk I, 478. Pałeczny. befingert. qui a des doits. T III 1314.
2. » odnoszący się do wypustki koła zębatego (trybu) «: Przyciesi nowe pod młynicą, koryto pod palecznym kołem; 2 ryfie nowe, [...] na wale ref 4 i 2 czopy, inszych żelaz nie masz. InwKal 360. Koło paleczne nowe, tego roku zrobione. InwKal 640. Im mnieysza proporcya palecznego kołá, do kołá wodnego, tym koło wodne większą może mieć siłę na obracanie kołá palécznego, ale páleczne poźnieyszy ma obrot. SolArch 81. Gdzie woda skąpa y skok niski, kołá páleczne, mnieysze bydź muszą, álbo cewy o ośmi cewkách; záczym y skąpiey obrotow kámięnia. SolArch 81. Cewy też pilnuiące pálcow swoich w każdym obrocie koł obudwoch pálecznych, y one zupełnie przechodząc, nie mogły palcem áni koniom przykrości czynić, szárpiąc się y strychuiąc z pálcámi. SolArch 94.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 13.09.2012
PALECZNIKrzecz m, PAŁECZNIKrzecz

PALECZNIK || PAŁECZNIK
SXVI, Kn (pałecznik), T III (pałecznik), L (XVII), SWil, SW (też w zn.: naparstek, urządzenie), SJP not. SStp nie not.

Formy: lp M. pałecznik; B. palecznik // pałecznik; N. palecznikiem; Ms. pałeczniku
» roślina zielna «: Swieże rány dziwnie prędko leczy z Pálecznikiem álbo z Posypnikiem/ ktory Ambrosiam Lácinnicy zowią/ tłukąc. SyrZiel 109. Chcą Agrimonia y Argemone mieć iedno osobliwe ziele/ ktore my Pálecznikiem ábo Zgodą miánuiemy. SyrZiel 280. Iedni Pálecznik [...] Trzeci Mikołáiek zá Rzepik pokázowáli. SyrZiel 280. Drudzy tákże Pałecznik Rzepikiem własnym zowią. SyrZiel 878. Iest y ina rożność miedzy zawilcem á Pałecznikiem y Mákiem. SyrZiel 879. O Pałeczniku/ abo Bielmoku. Rozdział 138. BIelmok ábo Pałecznik ziele iest polne podobne we wszystkim polnemu Máku. SyrZiel 880. PAłecznik wtory/ ábo Srzebrnik podobny także Maku polnemu liściem. SyrZiel 882. Pałecznik ziele vid. Bielmok ziele. T III 1314.

P. pałecznik.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 01.03.2012
*PALEMON rzecz. m

SWil not. SStp, SXVI, Kn, T III, L, SW, SJP nie not.
Najwcześniejsze poświadczenie: 1651-1700

Formy: lm M. uż. nosob. Palemony
mit. » bóstwo morskie «
przen. przen. Syrty w niey [Wiśle] szczekaią I Palemony gwizdzą. DrobOpow 212.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 05.03.2013
PALEMONOWY przym. od *PALEMON mit. bóstwo morskie a. legendarny założyciel Księstwa Litewskiego

Najwcześniejsze poświadczenie: 1651-1700

Formy: lp M. nmos ; lm M. nmos palemonowe
Drugim się pasmem ciągną [...] Sabocy Umbryny z łagry Ighones lud Palaemonowy Gdzie dzis wszytko zastąpił ze wszech miar surowy. DrobOpow 125. Fluvij Inferui Ep. [...] Palemonowe wody. MikSil 47.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 24.04.2012
PALEMOŃSKI przym. od *PALEMON mit. bóstwo morskie a. legendarny założyciel Księstwa Litewskiego

Sł. nie not.
Najwcześniejsze poświadczenie: 1733

Formy: lp D. m palemońskiego; Ms. m palemońskim
Na Palemonskim iasniejąc Firmamęcię Przeborowskich Piramidy fortunne spekty tey oyczyznie dotąd sprawuią. MikSil 168. Polskiego Palemonskiego horyzontu Obywatele, tak sromotney uydą obelgi. MikSil 226.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 24.04.2012
*PALENDRA rzecz. ż

L (XVIII) not. SStp, SXVI, Kn, T III, SWil, SW, SJP nie not.
Najwcześniejsze poświadczenie: 1633

Formy: lm M. palendry
» rodzaj peleryny? «: Oko przyfarbowane, szyja białosmukła, spod cienkiej bawełnice patrzy pierś wypukła, w pas palendry, a dalej złotem gzła miotane, papuć gładka na nogach, ubiory sudane. TwarSLegK 195.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 05.03.2013
PALENIE rzecz. n

SStp, SXVI, Kn, T III, SWil, SW, SJP not. L nie not.

Formy: lp M. palenie; D. palenia; B. palenie; N. paleniem; Ms. paleniu; ~ lm B. palenia
1. » działanie ogniem na co, ogrzewanie, opalanie, także o słońcu: wydzielanie ciepła «: Ciepło Słoneczne vstáwicznem paleniem y wárzeniem/ subtelnieysze y ciensze cząstki oney wody morskiey ku gorze wyciąga. SykstCiepl 73. Medycy [...] ná tymże mieyscu [ciemieniu] zwykli więc palenia czynić y áperturę żelázem rospalonym. SykstCiepl 184-185. Prawo o paleniu, o nieczytaniu ksiąg [...] postanowili, którego sejm nigdy nie stanowił. RadziwKSprawy 577. Palenie czégo/ Crematio fecis [...] palenie miast/ wsi. Spalenie. Kn 662. Nie uznasz srogiey zimy wielkiego dręczenia Ani tez słonecznego zbtniego palenia Tam bespiecznego zycia swięci zazywaią. KodKon 98. Támten cię postem dręczył/ paleniem mordował/ nákoniec strzały w piersiách twych uwięzieniem zámordował. KalCuda 114. Nagnało się ich nate doły gdzie zięmię kopą do palenia. PasPam 54v.
troj. cegieł palenie: Cegła [...] cegieł robienie, palenie. das Ziegel-Brennen. l'action de faire les briques. T III 101. troj. palenie ciał » kremacja zwłok «: Gdy stos drew, ku paleniu ciáłá iey, wedle zwyczáiu Pogáńskiego, był zgotowany: wyproł pierwey Apollo płod z żywotá iey. OvOtwWPrzem 85. Już stos drew/ do palenia ciáłá/ zgotowano OvOtwWPrzem 124. troj. palenie ofiary: Pasz przeglądáiąc/ nádeszlismy stáry/ y brudno okopciały/ z palenia ofiáry/ ołtarz. OvOtwWPrzem 230.
2. » odczuwanie bolesnego pieczenia na skutek zmian chorobowych w organizmie «: Euforium w trunku vżywáne przez cáły dzień czyni w gárle pálenie. SyrZiel 208. Zgádze/ y Paleniu w żołądku/ z wylania do niego żołci/iest lekárstwem [pietrasznik]. SyrZiel 1075. Ten bol y palenie ku nocy bárdziey się wzmaga [karbunkuł]. CompMed 601. Julep z Octu [...] służy osobliwie w gorączkách, mieszáiąc z wodą y piiąc, tákże ná palenie w żołądku, y zgagę. CompMed 645. Jeżeli palenie w dołku serca niezmiernie dokucza y dogara: bierz po łyżce Essencyą Pigwową. BeimJelMed 632.
3. » destylowanie, otrzymywanie węgla drzewnego w wyniku procesu niepełnego spalania drewna, także otrzymywanie wódki w wyniku destylacji «: Wodka Włoskiego Kopru. Nayprzystoynieyszy czás do pálenia tey wodki bywa, gdy ná nawiętsze kwitnie. SyrZiel 392. Wodek palenie/ Distillatio herbarum, aedipyla. SzyrDict 83. Wodki rozany palenie Rozy całkięm nakłasc w statek iaki y utłuc iam. GrodzMisc 143b. Przytym dał Wolnosc palenia Wegla w Laszach Panskich nie robaiąc ze pnia tylko z łomisk co Vpada y gniie. KomonDziej 150. I inszych Zbanow Naszych Panskich do Palenia Gorzałek Kazdemu Kto by chciał palic pozwalamy, tylko, aby co Kwartał po Złotych Dziesiec do Skarbu Naszego Ząmkowego Czynsu opłaczali. KomonDziej 230.
4. » opał, paliwo «: Pal/ [...] palenie. v. Opał. Kn 661. Opał, palenie, das Heitzen. BierSłowa 119.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 17.04.2012
PALENIE SIĘ rzecz. n

T III not. SStp (-- ), SXVI, Kn (-- ), L, SWil, SW, SJP (-- ) nie not.
Najwcześniejsze poświadczenie: 1638

Formy:
» ulegać działaniu ognia «: On ogień AEthneyski, pochodził od palenia się w podziemiu siarki gliny kliiowátey. OvOtwWPrzem 621. Jeżeli [...] w paleniu się trzeszczy, znáć że ordynaryiney soli dość ma w sobie [saletra]. BystrzInfAstron O2v. Palić się. 1) brennen als Feuer, ein Licht. 2) fig. vor Liebe schmachten, brennen. T III 1313.
Autor: PK


ZALĄŻEK ARTYKUŁU HASŁOWEGO
Data ostatniej modyfikacji: 29.03.2012
PALENISKO rzecz.

Najwcześniejsze poświadczenie: ?

Formy:
Autor:


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 20.10.2008
*PALESTRA rzecz. ż

Najwcześniejsze poświadczenie: 1656-1688

Formy: lp D. palestry
<łac. palaestra>
» szkoła «
przen. przen. Udali się ochotnie do przykrey krwawey Bellony palestry. PasPam 85v. przen. Podobno rzadko kto się z iego [Czarnieckiego] Pallestry obierze, kto by Niewolał Bellonie abdykowac do Cerery Się Applikowac. PasPam 205v.
Autor: SPas


ZALĄŻEK ARTYKUŁU HASŁOWEGO
Data ostatniej modyfikacji: 20.12.2013
PALESTRYTA rzecz. ż

SXVI (?) not. SStp, Kn (?), T III (?), L (?), SWil, SW (?), SJP nie not.

Formy:
» członek palestry, ławy obrończej «
troj. arabska palestryta: Przeto ich [Turków] wszystek dyskurs w ostrzu szable gołej, koń osieść, strzelić dzidą, to ich wszystkie szkoły, Krom arabskich palestryt, a Seraglii owej, Kędy stylu i gładszej uczą się wymowy [...]. TwarSLeg 125.
Autor:


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 24.04.2012
PALICA rzecz. ż

SStp, SXVI, Kn, T III, L (XVI, XVIII), SWil, SW, SJP not.

Formy: lp M. palica
» pałka, kij, maczuga «: Pertica Dluga, palicza, rozga. SłowPolŁac 104. Pálicá/ vide Laská. Kn 662. Pálicá/ kiy. KusWeg 6v. Pálicá/ mácziug. KusWeg 8v. Palica, laska, kiy. ein Stock. bâton. T III 1315.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 14.01.2013
PALIĆ czas. ndk

Najwcześniejsze poświadczenie: 1621-1643

Formy: bezok. palić; ~ cz. ter. lp 1. os. palę; 3. os. pali; lm 3. os. palą; ~ cz. prze. lp m 3. os. paleł // palił; ~ tr. rozk. lp 2. os. pal; lm 2. os. palcie; ~ im. czyn. lp st. równy B. ż palącą; n palące; ~ im. bier. lp st. równy M. ż palona; ~ nieos. cz. prze. palono
1. » niszczyć co przez wywołanie pożaru, trawić ogniem, powodować palenie się czegoś «:
Rekcja: co
Pálácz/ co palił trupy umárłych.Vstar, v. Grubarz. Kn 661. Bo iak on tylko wyszedł za Granicę Zaraz Lubomierski Jerzy poszedł w iego ziemię paleł scinał gdzie tylko zasiągł wodę a ziemię zostawił. PasPam 52v. Narzucono tak że y wozow z ową Wiedenską z Dobyczą drudzy to wo[le]li palic nizeli tym bogacic Rebellizantow Węgierskich. PasPam 268. Coz Za Woyna chłopska pod Czas panowania karola V. Zaszła. Chłopstwo Szwabskie w opactwie kompt ten początek uczyniło, ktore się Z nieznosnego poddaństwa (jako udali wybić) A wolnosci jako ludziom przyzwoitey ugruntować Chcieli, palili wszędzie y w perzynę obracali. IntrHist 223. CHANDELLE [...] mowią ieszcze o człowieku ktory z iedney strony wydaie y traci, á żona iego z drugiey. Palą świece z obu końcow. DanKolaDyk I, 281.
fraz. fraz. kadzidło komuś palić » oddawać komuś cześć «: Dawno kadzidła Bogu a Nieludziom Palą. PasPam 274v.
przen. przen. Gdy ręce, nogi, y powierzchne części ciáłá są zimne, á wewnątrz gorączka pali, iest znak bardzo zły. VadeMed 9.
2. » ogrzewać (wnętrze), opalać «:
Rekcja: co
Palę w piécu/ palę piéc/ vide podpalam. Kn 662. Zięmią rzniętą a suszoną palą z ktorey wągle będą takie iako zdrew dębowych. PasPam 54v.
przen. przen. Lodem palić. GrodzMisc 196b.
3. » poddawać co działaniu ognia w celu wytworzenia czego; destylować, warzyć, wytapiać «:
Rekcja: co
Smołę palę [...] Picem elicio, excoquo. Kn 1033. A skoro uschnie [trawa] to ią palą y Sol z tego robią. PasPam 65v. Promienie słoneczne drzewá zájmują przez Palące skło. KomDobrOrb 197. Pal migdały ná węgiel/ á zeby brwiczki/ Czarney nábyły bárwiczki. KochProżnLir 175. Czapski [...] ma wolność do stołu swego piwo sobie robić i wódkę palić. InwChełm 60.
troj. palić cegłę (sz. zm.): Palę cégłę/ Coquo lateres in fornacem [...]. Kn 662. Weś Lagru winnego [...] day go wypalić do piecá gdzie wapno álbo cegłę palą, żeby go podwierzch włożono. CompMed 679. Palę cegłę, ich brene Ziegel. BierSłowa 128. troj. ogniem palić » rodzaj tortur «: [Wołał] a nic nie wyiawił ktoremu troche zfolgowawszy odpoczynek dano, lec znowu drugie raz wziawszy go Na Meki Srozey ciagniono y Ogniem palic kazano Na co nic nie wyznawszy tylko Iesvz Maria Anna na pomoc wzywał. KomonDziej 118-118v.
4. » strzelać; komenda do oddania strzału z broni palnej «: Strzelanie nie dzieje się z prędkością. Do tego, jako zwykli w wojsku wszyscy krzyczeć: "Puszkarzu, pal, pal" - a on jeszcze i nie dobił sztuki. AquaPrax 110. Szańce w-koło tynu porobił/ y iął z dział palić wprzod do cudzoziemskich ludzi/ lecz im niewiele [...] radził. KalCuda 319. Patrzy rychłoli musię zdarzy strzelac Turki Tym czasem z Dział palono bez wszelakiey przerwy. PotWoj 99. Palcie do siebie, jako w potrzebie ZbierDrużWir I 134.
przen. przen. Palcie do siebie, jako w potrzebie. ZbierDrużWir I 134.
5. » powodować piekący ból «: Krostka [...] obraca się w Dyminicę okrągłą, u wierzchu kończatą, zbyt boleiącą, palącą, á naybárdziey ku wieczorowi. VadeMed 209.

PALONY
im. przym. bier.
troj. cegła niepalona: Cégłá niépalona/ Crudus later [...]. Kn 60. Cegła [...] cegła niepalona. roher, ungebranter Ziegel. T III 101. troj. ołów palony: Plumbum Ustum. [Ołów] Palony. GuldOn 40. troj. hałun palony: Maść czyszczącz [...] Hałun też palony rane wysusza, i dziwe mięso trawi. DorHipTur 216. Alumen [Hałun] Palony. GuldOn 40. troj. żelazo palone: Zielazo przypráwne palone. GuldOn 41. troj. miedź palona: Aes uslum. Miedź palona. GuldOn 41. troj. srebro palone: Argentum vivum praecipitatum Pulvis anglicus [...] żiwe szrebro palone. GuldOn 40. troj. rana palona » rana powstała wskutek bezpośredniego kontaktu z ogniem «: Czemu ráná pálona nie rychło się goi? Bo ciáło z palone wypáść musi, y tak dziura zostáie a zatym ciáło nie zrastać się tylo, iáko w ciętey ránie ále zárastać musi. TylkRoz 243. troj. wapno palone: Wapno tesz maią do tego [murowania] sposobne ktore się nigdy wody nie boi z konch Morzskich palone. NarArch 91. troj. palona ofiara: Palona offiárá. KusWeg B6. troj. jaskółka palona: Gebrante Schwalben. Jaskołky palone. GuldOn 44. troj. jeż palony: Erinoceum combustum. Gebranter Igel. Jeż palony. GuldOn 44. troj. wódka palona: Nayskutecznieysza iest do nácieránia części ciała paráliżem náruszonych wodká z mrowek palona, to iest do gorzałki prostey nakłaść mrowek y z mrowiskiem y przepalić. VadeMed 110-111.
fraz. fraz. z alembiku palić (coś):: Bywa ták z liścia/ iáko z korzenia iego [omanu]/ Wodká dystyllowána: ták z osobná/ iáko społecznie tłuczone y ziuszone/á z Alembiku palona. SyrZiel 60.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 14.06.2012
PALIĆ SIĘ czas. ndk

T III, L (XVIII), SWil, SW, SJP not. SStp, SXVI, Kn nie not.
Najwcześniejsze poświadczenie: 1621-1643

Formy: bezok. palić się; ~ cz. ter. lp 1. os. palę się; 2. os. palisz się; 3. os. pali się; lm 3. os. palą się; ~ cz. prze. lp m 3. os. palił się; n 3. os. paleło się; lm mos 3. os. palili się
1. » ulegać działaniu ognia, gorzeć; mieć tę właściwość «: Palę się/ vide Gorę. Kn 662. Wiatr w ten czas był srogi prosto na gumno, podobieństwo ze się stodoła poczęła palic [...] ab extra. PasPam 257. I tu y owdzie, gdzie wiátry pędziły: Słycháć iako się pozary paliły: Z czego tym gęstsze dymy powstawały. OblJasGór 30. [Ręka] poszła z rapiręm, zatym zárazrazem, Nim się poprawił, ciął go wkrztąn źelázęm; Wtym podle ognia, co się iescze palił Ztego się cięcia Bohatyr obalił. OblJasGór 42. Czemu się pali gorzałka á nie pali woda? W gorzałce wodá się nie pali ále álbo w powietrze się obraca álbo po ogniu zostáie: bo iest cále przeciwna ogniowi, będąc mokrą y zimną, á ogień iest ciepłym y suchym. TylkRoz 99. AZBEST [...] Może ten kámień Symbolizowáć álbo Potęmpiencow ktorzy palą się y ná dalsze servantur męki; álbo cierpiących dla Boga ktorzy Purgantur asflictionibus. ChmielAteny I 550. Palić się. 1) brennen als Feuer, ein Licht. 2) fig. vor Liebe schmachten, brennen. T III 1313.
przys. przysł. Mysz [nie śmie] gryźć świece owey ktora się iásno pali. StarKaz 318.
2.przen. » być całkowicie pochłoniętym, oddanym czemu, ulegać silnym emocjom «: W tenże czás y pospolstwo/ ktorego moc beło/ Niepohámowánym się záżárciem paleło Wszyscy pociski miecąc. OvOtwWPrzem 181. A ty czemu zapałów którymi mię psujesz, Abynamniej nie czujesz? Darmo w sobie płomienie zobopólne dusisz? I ty palić się musisz. ZimSRoks 124. Serce aże drży, radością wzruszone, A jako młotkiem bije w lewą stronę Własny Wulkanus, aż się wnętrze pali; A przecię nikt sie na ten ból nie żali. BorzNaw 197. Ale tym czasęm gdy Lidora daley Duchęm się skruchy swiątobliwym páli, Szwedzi od Szturmow gniewy odwrácaią, Y ciepłe działa z ogniow przechładzaią. OblJasGór 102v. Gniewam się. Znać po cerze, niemasz czego chwalić, Że się męczyć, że się dasz afektowi palić. PotFraszBrück I 419. Y tyś nie miáłá zá wstyd, miłoscią się pálić, Z tąd chwálić męstwo Iego, iest Twe zdánie chwalić. CorMorszACyd 165.
3. » spieszyć się, czekać na co z niecierpliwością, nastawiać się konfrontacyjnie «:
Rekcja: do czego, na kogo
ONie niosęć ia woyny źadney tobie/ Co się ták palisz ná mię y ármuiesz/ W przyiáźni ráczey y w dobrym sposobie/ Proszę. TwarSDaf 118. Iuż go niemogło, áni Sámo morze, W tak wielkim iego, hamowáć Vporze, Ani zła droga, w ktorą co raz dáli Idąc: iáko Mars, do boiu się pali: Prze Bog ná zdrowie Swoie pámiętaycie I, Fortun wniwec obracác niedaycie. OblJasGór 7v.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 14.06.2012
PALIŁYSKAWICA rzecz. m

Sł. nie not.
Najwcześniejsze poświadczenie: 1652

Formy: lp B. Paliłyskawicę
ekspr. nazwa własna» ten, co zapala błyskawicą (rzuca gromy) «: Poznałem zoczywszy [...] Kápitáná Burzywalkę, Kápitaná Paliłyskáwicę. AndPiekBoh 152.
Autor: PK


ZALĄŻEK ARTYKUŁU HASŁOWEGO
Data ostatniej modyfikacji: 14.06.2012
*PALINODA rzecz. ż

Najwcześniejsze poświadczenie: 1612

Formy: lp B. palinodę; ~ lm B. palinody
Ty też zaczni palinodę, a jamby puść na niezgodę, mając pióro do pokoju, a dopiero cię do zdroju i w swój Febus poczet przyjmie, wielomowny pisorymie. MiasKZbiór 205. Nierychłoć wprawdzie śpiewam palinody, ale wy z pęta fałszów do swobody miejcie się, dawnym odwrót czyniąc tropem, spiesząc w Noego korab przed potopem. MiasKZbiór 267.
Autorka: DA


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 14.06.2012
*PALINUR rzecz. m

Sł. nie not.
Najwcześniejsze poświadczenie: 1673

Formy: lp W. palinurze
Rękę podaj, Palinurze. HugLacPrag 60.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 10.05.2012
PALISADArzecz ż, PALISADrzecz m, PALSADArzecz ż

T III, L (XVIII), SWil, SW, SJP not. SStp, SXVI, Kn nie not.
Najwcześniejsze poświadczenie: 1643

Formy: lp D. palisady; B. palisadę; ~ lm M. palsady // palisady; D. palisadów; B. palisady; N. palisadami // palsadami; Ms. palsadach
» polowe umocnienie obronne zbudowane z zaostrzonych bali, częstokół «: Miewáią też w Obozách przy Armacie z miąszych sznurow dziáne sieci y polne Palisady, ktoremi się [...] zástawiáią. UffDekArch III, 37. W takim ognia pozarze Straszni Ianczarowie Blizey się podsadzali, kędy Pelesowe Palisady broniły. DrobOpow 15. W takim ognia pozarze straszni Ianczarowie Blizey się podsadzali, kędy Pelesowe Palisady broniły. DrobOpow 15. Potym według ordynansu iego doline oną między zamkiem a obozem lezącą rumem zasypowali, a palisadami zewsząd umacniali. SzołHist 19v. Gdy raz do rowu przystąpią [...] iusz zle o miescie y tey fortecy chibaby obrony barzo potęzne sztakietami Palami czosnkami Palsadami y innemi warunkami przy tym obwarowane były. NarArch .218 (rkps134). Figura I Palsady Figura II Ostrostawidła Figura III Ostrostawidła [+ rysunek]. NarArch 226 (rkps 140). Dop[ie]ro zaś o sztakietach, palsadach, ostrozastawach, czosnkach, bobylinach, o budowaniu bram, fórt, mostów, wzwodów do różnych fortec, o budynkach do fortec należących, o sposobach robotnika do sypania wałów NarArch 266 (rkps 165). Toporek v pásá, dla napráwy przepraw, dla záciosánia pálisády, y kołow. FredPiech A7v (14). Ci [Kozacy] tak chyżo, odważnie i męznie poszli, że pod dymem nie tylko przedmieścia i stodoły, ale i palisadę pierwszą i bramę zaraz opanowali. SobJListy 564. Paley [...] kazał z wszystkich okolicznych Miasteczek ludziom zZonami i Dziecmi uciekać do Chwastowa, i nizey Starego Miasta, urobił z Palisadów przygrodek, gdzie wiele Zboż i Sian nawieziono i w sterty poukładano, chcąc się długo bronić. OtwEDzieje 31. Wojska szwedzkie, jedno w Częstochowie zaraz pod klasztorem, drugie w staréj Częstochowie rozłożono; szyldwachy i straże różne około klasztora, jakoby atakować mieli, rozstawione tak blisko palisadów, że ich chłopcy kamykami mogli dociskać. OtwEDziejeCzech 82.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 10.05.2012
PALISADOWAĆ czas. ndk

SWil, SW, SJP not. SStp, SXVI, Kn, T III, L nie not.
Najwcześniejsze poświadczenie: 1743-1745

Formy: bezok. palisadować
» umacniać, otaczać przy pomocy palisady «: PALISADER (Fortyfier d'une palissade). [...] OPALIĆ, opalować palowanie dać, Pálisadować. DanKolaDyk II, 325.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 10.05.2012
PALITRA rzecz. ż

Sł. nie not.
Najwcześniejsze poświadczenie: 1696

Formy: lp M. palitra
» paleta, płytka do rozrabiania farb przez malarza «: obraz na którym malarz w kopersztychach przepatruje a przy nim palitra y pendzle. InwWilan 81. PALETTRE (Dont les Peintres se servent á mettre leurs couleur, en peignant). Palmula pictoria. PALITRA tábliczka ámlarska [malarska] ná ktorey farby rosprawione układa málarz. DanKolaDyk II, 324.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 03.01.2013
PALIUR rzecz. m

Najwcześniejsze poświadczenie: 1621-1643

Formy: lp M. paliur
» roślina z rodziny ostrokrzewowatych o silnie trujących owocach; Aquifoliacea «: Ostokrzew/Aquifolia; Aquifolium [...] v. Páliur. Agrifolium vulgó, Matthial. Luni. Kn 645. Páliur drzéwo/ chróst kolący cudzoziemski [...] Oset wiélki. Kn 662-663. Paliur drzewo: petit arbrisseau portant des graines rouges. KulUszDyk 119.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 17.05.2012
PALIUSZ rzecz. m

Najwcześniejsze poświadczenie: 1733

Formy: lp M. paliusz; B. paliusz; N. paliuszem; ~ lm M. paliusze
<łac. pallium 'grecki płaszcz'>
» płaszcz albo część stroju arcybiskupa w kształcie wyszywanej wełnianej wstęgi «: Fryderyk insułę [!] Biskupią y Kardynalskim Paliiuszem był znakomity. MikSil 200. Ten Uryel Fryderykowi Krolewicowi 1494 palliusz Arcybiskupi włożył. NiesKor II 260. PALIUSZ stroy Arcybiskupi [...] Paliusze te są robione z wełny dwóch Jagniąt ktore zákonnice S. Agnieszki w Rzymie co rok oddaią we mszy pod czas Agnus Dei odbieraią ie dway Kanonicy kościoła y oddaią w ręce Poddyakonow Papieskich á ci maią staranie o Ich pasieniu swoich czasow strzyżenia. DanKolaDyk II, 325-326. Dany bywá Palliusz ten Patryarchom, Arcybiskupom, Metropolitanom y niektorym Biskupom. ChmielAteny II 149. Piękne szkárłaty, świętne Palliusze, Infuły z złotem potraciły polor. DrużZbiór 431. Po 7 Arcybiskupach Krakowski osmy Lambert Zula zaniedbał po Palliusz do Rzymu posłać. ŁubHist 171.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 17.05.2012
*PALIWIOSEK rzecz. m

Sł. nie not.
Najwcześniejsze poświadczenie: 1681

Formy: lp D. paliwioska; ~ lm B. paliwiosków
ekspr. » barbarzyńca palący wioski; tu: z niechęcią o kimś udającym człowieka silnego «: Tá károcá, te konie, ni twoy ogień, substancyią wászę trawią, co cug to paliwioska. MłodzKaz I/ 202. Kędy posturę w ułożenie cudowne, minę w paliwiosków przyjemność, kibić w słomiany mendel, chód i obrót w złodziejski pozór, głowe w [l]arum farum [bzdury, niedorzeczności] przedziwne, wszytkie obyczaje w konfuzyją i obelgą przyjemna panom w naśladowanie sili i przerabia manijera. MałpaCzłow 278.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 22.01.2014
*PALIWODA rzecz. m

L (XVIII), SWil, SW, SJP not. SStp, SXVI, Kn, T III nie not.
Najwcześniejsze poświadczenie: 1704

Formy: lp N. paliwodą
» łgarz, konfabulator a. sowizdrzał, postrzeleniec «: W tejże okazyi miał zginąć synowiec, czyli siostrzeniec Clasbundego, z szlachty najznaczniej dwóch przywódców zginęło, jakiś jm. p. Godlewski, którego Paliwodą zwano, o czym czekamy lepszej konfirmacyjej. EkscListRzecz 221.
Autor: PK


Data ostatniej modyfikacji: 15.01.2013
PALKA rzecz. ż

SW, SJP not. SStp, SXVI, Kn, T III, L, SWil nie not.
Najwcześniejsze poświadczenie: 1738

Formy: lp N. palką; ~ lm D. palek
1. » kwadratowe przykrycie kielicha mszalnego «: Każdy kardynáł [...] kartkę swoię nápisawszy [...] y to Sygnetem zapieczętowáwszy w kielich ná ołtarzu stoiący, Palką przykryty wrzuca. ChmielAteny II 124.
2. » obrus przykrywający ołtarz «: Palek bogatych, suto srebrem i złotem haftowanych N[o] 2. Inw1738 3.

P. palla.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 17.05.2012
PALLA rzecz. ż

SXVI (pella), SJP not. SStp, Kn, T III, L, SWil, SW nie not.

Formy: lp M. palla; B. pallę; ~ lm M. palle; D. pallek
<łac. palla>
» obrus przykrywający ołtarz «: Palle. 1663. - die 10 septembris. Od Panny Katarzyny Domagalicówny palla z Weroniką hawtowana, czerwona. - Anno 1671 die 26 maii. Panna Katarzyna Domagalicówna ofiarowała pallę hawtowaną złotem, obraz. Anno 1676, die 9 augusti. Pallek parę czerwonych, aksamitnych, z polityczkami, Panna Ewa Szymborska ofiarowała. InwDomLwowGęb 315.

P. palka.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 05.03.2013
PALMA rzecz. ż

SStp, Kn, T III, SJP not. SXVI, L, SWil, SW nie not.

Formy: lp M. palma; D. palmy; C. palmie; B. palmę; N. palmą; ~ lm D. palm; B. palmy; N. palmy // palmami; ~ lpdw M. palmie
1. » drzewo klimatu suchego, o charakterystycznych długich liściach; także liście tego drzewa «: Nád niem [grobem] z okazáłem Liściem/ gáłęzie wielka páłmá chyli. TasKochGoff 75. Przy zdroiu obeszłym płodnemi palmami I wkoło opasanem pięknemi Cedrami Rozebrał się ze zbroie. ArKochOrl 56. Dáktył drzéwo/ vide Pálmá. Kn 113. Pałká ziéle/ Pálmá wodna. Kn 663. Ná tey pálmie krzyżowey wisiáłá tá náturá ludzka szczerniáła/ od vrągánia/ krwi/ policzkow/ biczow/ rázow cięzkich/ iáko kruk iáki. BirkNiedz 19-20. Malusienkie dziateczki gdy to posłyszały Naprzeciw Panu swemu z palmy wybiezały. KodKon 45-46. W zrost iey [zmarłej] przypodobany iest palmie ktora się y pod ciężarámi bogáctwa nie nákłoniło. WojszOr 364. Jako dwie palmie w idumskim ogrodzie, Kiedy się wzrostem jednostajnym zgodzą Głowy tykają nieba, a na spodzie W bystrym strumieniu jordanowym brodzą. ZimSRoks 131. Na wielki piątek 1651. Cierniowa korona. Może mieć ciernie pierwsze między drzewy Miejsce, nad palmy i rosłe modrzewy, Kiedy w takiej koronie Wiecznemu Panu ozdobiło skronie. MorszAUtwKuk 213. COCCUS iest Drzewo Indyiskie ad instar Pálmy, rodzące orzechy, z ktorego wiele profitu: bo z łupin robią garnuszki, dzbanki, łyszki; Z Owocu Oliwę, chleb. ChmielAteny I 538-539. Miał [Dawid na starość] pokoy tak kwitnący iak Palmy ná wiosnę. DrużZbiór 126. Potym Pontyficaliter ubrány Gwárdyan [...] iedzie ku Jeruzálem przy spiewaniu Antyfony owey: Pueri Hebraeorum, [...] y przy rzucaniu Palm y sukien przez chrześcian pod nogi iego. ChmielAteny II 556.
2. » symbol zwycięstwa, nagroda wyrażająca uznanie, podziw; przen. ozdoba, ukoronowanie czego «: I insze heroiny, ktore, by dziś wstały, Twej urodzie niechybnie palmę by przyznały. TrembWierszeWir II 240. Żołnierska jest koroną i palmą nad wszystkie cnoty. AquaPrax 68. Jeśli pan nie żałuje prochu, kolobryny są koroną i palmą każdego efektu. AquaPrax 252. O tych [poetach] mowię co są godni zá swe ośmnaście wierszow, pálmy z ćwikielnego kwiecia. AndPiekBoh 105. Bo kto ták doydzie portu w życia swego biegu, Czeka go pewnie pálmá zwycięska v brzegu. DamKuligKról 75.
troj. dojść palmy » zasłużyć na pochwałę, zdobyć nagrodę «: Moim zdaniem, doszedł palmy Kantor, jeśli nabożnie Bogu śpiewa psalmy. PotFraszBrück I 586. troj. palma zwycięska, palma zwycięstwa, palma zwycięzcy: Smiele sobie poczynay, mocą Chrystusową grom przeklętego tego czártá, á bierz imię y pálmę zwyciężce. BirkNiedz 127. Dway synowie ná hárcu będący/ y mężnie się z nieprzyiacielem potykáiący/ pálmę zwycięstwa y gorę nád onym otrzymawszy/ biorą od Hetmáná koronę. WojszOr 310. Bo kto ták doydzie portu w życia swego biegu Czeka go pewnie pálmá zwycięska v brzegu. DamKuligKról 75. Gdyby można Samuelu żalem dawnych wiekow zwábić pámięć świeżą, zeby się szczerze uważyło dla czego często ták wielo palm zwycięzkich w samym uwiędło kwiecie. DanOstSwada V, 8. DanOstSwada V, 8.

nazwa własna» miasto we Włoszech «: W Palmie in praesidio będąc kilka miesięci (zostałbym i dłużei w słuzbie) reuocauit Academia nazad do Padwi, zaotrzimanom licentią Xiązęcia Weneckiego, dimissionis, bez ktorei pewnie by nieuwolniono. VorLetSkarb 97.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 29.05.2012
PALMATKA rzecz. ż

SXVI, Kn, T III, L (XVI), SWil, SW, SJP not. SStp nie not.

Formy:
<z łac. palmatus 'w kształcie dłoni' palmatus>
» deszczułka a. rózga drewniana do wymierzania kary w szkole «: Pátyczká/ pátyká. Ferula [...] v. Zápaliczká [...] biiáczká/ laská vide Laská 1. Pálmatká. Kn 675. Umykam czégo/ umknąłem ręki rózdzé/ pálmatcé. Kn 1188. Palmatka szkolna/ Ferula palmaris v. Patyczka. SzyrDict 282. Palmatka szkolna. Stecken, ein oben rund geschnittes Bretchen am Stiel, die Kinder auf die flache Hand zu schlagen. T III 1315.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 31.05.2012
PALMICZKA rzecz. ż

SXVI, Kn, T III, L (bez cyt.), SWil, SW not. SStp, SJP nie not.

Formy: lp M. palmiczka
bot. » karłatka, palma karłowa (karłowata) z rodziny arekowców; Chamaerops humilis «: Pálmiczka/ pálma poziemna. Palma humilis: Chamaerriphes. Kn 663. Palmiczka albo pałma poziemna. (palma humilis) der niedrige oder Zwerg=Palm=Baum. palmier nain ou fort bas. T III 1315.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 31.05.2012
PALMINA rzecz. ż

Sł. nie not.
Najwcześniejsze poświadczenie: 1743-1745

Formy: lp M. palmina
» miejsce obsadzone palmami «: Un bois de palmiers. Pálmetum. PALMINA mieysce Pálmami sadzone. DanKolaDyk II, 325.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 31.05.2012
*PALMISTY przym.

L (XVII), SWil, SW not. SStp, SXVI, Kn, T III, SJP nie not.
Najwcześniejsze poświadczenie: 1638

Formy: lm B. nmos palmiste
» pokryty palmami a. rodzący palmy «: Pálmiste Aráby/ y Páncheyskie kráie Opuściwszy [Mirrha]/ ná puste polá się udáie. OvOtwWPrzem 413.
Autor: PK


ZALĄŻEK ARTYKUŁU HASŁOWEGO
Data ostatniej modyfikacji: 31.05.2012
PALMONOŚNY przym.

Sł. nie not.
Najwcześniejsze poświadczenie: 1601-1700

Formy: lp B. m żyw palmonośny
» zrobiony z palmy (liści) «: Krzycki [...] Oras z mieczem y ramie wyrwał Zołdakowi Za palmonosny wieniec Kite kleynot dała. HerbOr 606.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 31.05.2012
PALMORODNY przym.

SXVI, Kn, L (XVI), SWil, SW not. SStp, T III, SJP nie not.

Formy: lp M. m palmorodny
Pálmorodny/ Palmosus. Kn 663. De PALMIER [...] qui porte ou qui produit des palmiers [...] PALMORODNY Pálmy rodzący obfity w palmy. DanKolaDyk II, 326.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 31.05.2012
PALMOWY przym.

Sł. not.

Formy: lp M. m palmowy; ż palmowa; n palmowe; D. n palmowego; B. n palmowe; N. ż palmową; n palmowym; Ms. ż palmowej; lm D. palmowych; C. palmowym; B. nmos palmowe
» właściwy dla drzewa palmy, zrobiony a. pochodzący z tego drzewa «: Daktylowa kostka w wysokie palmowe drzewo się obraca. SaadiOtwSGul 2. Podobne włosy iego gáłąskom pálmowym. BirkNiedz 19. Gáłązká iednák byłá pálmowa w owoc czarny záwiązána/ / ktory iáko tryumf iáki niosłá ná sobie. BirkNiedz 20. Wszysczy obywatele Miasta Zydowskiego Palmowem drzewem zdobią ulice. KodKon 48. Pistoletow para wpalmowey oprawie, olstra donich aksamitne zielone z fetocią złotą. PiasRel 49v. Zwyciężcy, wracáiący się z wygránych bitew do Rzymu, w wieńce palmowe też byli przybierani. OvOtwWPrzem 394. Palmatka szkolna/ Ferula palmaris v. Patyczka Palmowy/ Palmeus, Palmaris. SzyrDict 282. Iáko u nas kosze plotą z złotowierzby/ ták w támtych kráiách z gáłęzi pálmowych; a zwyczay to od wiekow/ pálmę zwycięzcom kłáść na głowę y ręku nosić. StarKaz 620. PALMOWE Drzewo [...] Iest Płci dwoiákiey Sámiec y Samicá, Ktora nie rodzi, ieżeli in vicinia nie ma Samcá. W Egypcie ták ie sadzą, áżeby wiátr od Sámcow wiał y piasek rzucał ná Samicę. ChmielAteny I 541-542. LASY Afrykańskie pełne Palmowego Drzewá, ktore rodzą Dáktyle pokarm obfity ordynáryiny dla támecznych Obywátelow, a dla nas kupiony. ChmielAteny I 640. Potym Pontificaliter ubrány Gwárdyan z roszczką palmową wsiáda ná oślicę. ChmielAteny II 556.
Autor: PK


ZALĄŻEK ARTYKUŁU HASŁOWEGO
Data ostatniej modyfikacji: 05.06.2012
PALNIK rzecz. m

SXVI, Kn, T III, L (XVII), SWil, SW, SJP not. SStp nie not.

Formy: lp M. palnik; D. palniku; N. palnikiem
» roślina zielna o przykrym zapachu, której łodygi(?) używane są do podpierania rosnącej latorośli; Anagyris «: Kwiátu żołtego/ gronistego/ iáko v więtszego Pálniku [jest palnik mniejszy]. SyrZiel 790. DWoiáka Wyká tyczna/ ktorą Bobem kámiennym/ y Pálnikiem zowiemy/ wielka y máła. SyrZiel 790. Pálnik/ Tyczná wyká/ Bob kámienny [...] Báumbonnen. Stinckendbaum. SyrZiel 790-791. PAlnik y tyczna Wyká/ przeto rzeczona tá chrościná/ że tyki z niey y pale dla podpieránia látorośli winnych czynić. SyrZiel 791. Bób kámienny/ tyczna wyká/ Pálnik ogrodny/ Acopos. Anagyros. Kn 37. Bób kámienny/ tyczna wyká/ Pálnik ogrodny/ Acopos, Anagyros. Kn 37. Pálnik ogrodny/ vide Bob kámienny Kn 663.
Autor:


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 14.06.2012
PALODYJA rzecz. ż

Sł. nie not.
Najwcześniejsze poświadczenie: 1662-1663

Formy: lp Ms. palodyi
<Palodia 'wieś na Cyprze'>
» ??? «: Kot się ważył Gęś pożyć. Czemuż? Czy dla pierza? Tak jest, Kocie, ten myli, co na miękkość zmierza. Jeśli żołnierz, toć głupi, bo Mars twardo płaci, A dworzanin pierzchliwy w palodyi traci. MiarŚwięc 70.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 14.06.2012
*PALONKA rzecz. ż

Najwcześniejsze poświadczenie: 1614

Formy: lp N. palonką
» gorzałka, napój alkoholowy uzyskiwany z destylacji wina. «: Litwa winco, a Węgrzy egetbor zgadzają, Inszym ludziom palonym winem nazywają. A kiedy sie popiją, to przykro jej łają, Bestyja curva lelex, dziwnie nazywają. Czechowie bratrzykowie i naszy przy[ja]tele Palonką ją rzekają, iż sie pali śmiele. WodGorzBad 17-18.
Autor: PK


Notice: Undefined offset: 0 in /srv/www/www.sxvii.pl/public_html/pan_klient/haslo/szablony.php on line 129
ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 26.06.2012
PALOWANIE rzecz. n

T III, SWil, SW, SJP not. SStp, SXVI, Kn, L nie not.
Najwcześniejsze poświadczenie: 1743-1745

Formy: lp M. palowanie
» grodzenie a. ogrodzenie zazwyczaj obronne, zrobione z zaostrzonych kłód, bali; palisada «: PALISADER (Fortifier d'une palissade). [...] OPALIĆ, opalować palowanie dáć, Pálisadować. DanKolaDyk II, 325. FRAISE [...] PALOWANIE, Pale bite wkoło dla obrony y zámknięcia mieysca iákiego, Palisady [...] Palowanie dać koło szańca. DanKolaDyk II, 59. Palowanie. 1) das Pfählen, das Pfahlschlagen [...] l'action d'enfoncer les pieux, les pilotis. T III 1316.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 26.06.2012
PALOWY przym.

Najwcześniejsze poświadczenie: 1621-1643

Formy: lp M. m palowy; D. ż palowej
» osadzony na palach a. zrobiony z palów «: Palowy [...] ná palách/ ná słupách/ ruchome bászty. Kn 663. Zeydzie się y do Windy palowey, o ktorey niżey y do czerpania wody z Studnie. SolArch 8.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 03.07.2012
PALPITA rzecz. ż

Najwcześniejsze poświadczenie: 1719

Formy: lp M. palpita
» drżenie ciała a. jego części będące oznaką emocji lub choroby «: Ieżeli zäś w samym sercu urośnie kamyk álbo kostká: [...] Palpita infestuie tákich áż do śmierci. CompMed 174.

P. palpitacja.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 03.07.2012
PALPITACYJA rzecz.

Najwcześniejsze poświadczenie: 1715

Formy: lp M. palpitacyja; D. palpitacyji; B. palpitacyją; N. palpitacyją; Ms. palpitacyjej; ~ lm M. palpitacyje
<łac. palpitatio 'szybki ruch'>
» drżenie ciała a. jego części będące oznaką emocji lub choroby «: Palpitatia nie tylko wydaie się przez dotykánie, ále pod czás ták wielka bywa, że áż żebrá podnosi. CompMed 173. Częsta y nagła mdłość (przy Pálpitácyey) nápádaiąca, częstokroć śmierć przynosi nagłą. CompMed 174. Dáie się przestrogá áby leczący umiał rozeznáć prawdziwe serca drżenie, álbowiem często się trafia że sledziony podobnesz w lewym boku wydaią Palpitatie, y ták mocne, że y po wierzchu dáią się widzieć. VadeMed 174. Gdy Palpitacya z Zatamowanego miesięcznego czasu lub Hemoroidow przypada [...] to wielce sobą trwozyc nie trzeba. BeimJelMed 588.
troj. palpitacyja serca (sz. zm.): Darmo miejscem rejestru swojego górujesz, kiedy to do każdej okazyi wakuje zawsze, kiedy dla przeraźliwej serca palpitacyi w nogi po tebinkach albo sromotny odwód pobudkę bijesz, uciekasz i konia oślep i bez miary silisz. MałpaCzłow 185-186. Jako nie jest niewolniczy [stan małżeński], kiedy żona narowom lada jakim, przemierzłemu oprystwu, grubijańskiemu traktowaniu, wściekłej fantazyi i humorowi męża swojego, mąż wzajemnie niewytrzymanej hipokondryi, wymyślnej serca palpitacyi, zbytecznym pretensyjom, szacownej modzie i manijerze, nieprzełomanemu uporowi i złości małżonki swojej poddać się cierpliwie i zgryźliwie muszą, mając życie i zdrowie na dyskrecyi poprzysiężonego przyjaciela swojego. MałpaCzłow 218. W tey gorączce ustáwiczne bywáią poty, głowy bol nieznośny, ckliwośći, serca pálpitácye. VadeMed 250. Pacyenci [...] przytym [przy ataku astmy] wielką serca Palpitacyą cierpią. BeimJelMed 586. Z Palpitacyą Serca częstokroć mdłości niezmierne łączyć się zwykły. BeimJelMed 589-590.

P. palpita.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 05.03.2013
PALUCH rzecz. m

SXVI, L (XVII, XVIII), SWil, SW, SJP not. SStp, Kn, T III nie not.

Formy: lp M. paluch; N. paluchem; ~ lm M. paluchy; D. paluchów
1. » osłona chroniąca palec, owinięcie palca «: To pyac abo y zemby plokac a szarlatnym paluchem wycierac. GrodzMisc 54b. DOITIER, ou DOIGTER [...] (Ce qui sert á couvrir un doit.) Digitale, is. PALUCH ná PALEC zrobiony od potrzeby. DanKolaDyk I, 478.
2.bot. » roślina śródziemnomorska z rodziny kosaćcowatych «: Puchlinę z ciałá wywodzi, ktora zbytnich wilgotności zimnych flágmistych pochodzi, wziąwszy korzenie Sosnki miáłło utártego, Páluchow ktore Hermodactylos zowią, káżdego po ćwierci łotá. SyrZiel 389. Páluchy własne/ Rozd: 112. Hermodactylus Fungerwurtz/ Hermodactylen. SyrZiel 1397. NIektorzy twierdzą korzonki iego (sc. ziela para jajek) (tegoż być przyrodzenie y skutkow z Páluchámi. SyrZiel 1399.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 17.07.2012
PALUCHOWY przym.

SXVI not. SStp, Kn, T III, L, SWil, SW, SJP nie not.

Formy: lp M. m paluchowy; N. m paluchowym
» pochodzący a. będący częścią palucha, rośliny śródziemnomorskiej z rodziny kosaćcowatych «: Bębele pęczerzowáte w stolcu leczy/ sok z prochem Hormodaktylowym/ ábo z Páluchowym plastrowány. SyrZiel 293. Hermodactylorum, Colchici [...] Paluchowy GuldOn 29.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 19.07.2012
PALUDAMENTrzecz m, PALUDAMENTUMrzecz n

Najwcześniejsze poświadczenie: 1690

Formy: lp M. paludament; B. paludament; N. paludamentem; Ms. paludamencie; ~ lm M. paludamenta
<łac. paludamentum 'płaszcz wojskowy'>
» kosztowny płaszcz (cesarski), zazwyczaj purpurowy «: Widzieć tu wielkich Julijuszów razy, Jako cesarski paludament kroczą. LubSŁapAdw 579. Paludament z siebie zrzuciwszy w ktory jakby w samego Caezara wszytkie Nieprzyjacielskie strzały y pociski ugadzały [...] uszedł. LucChrośPhar IV. Kazał, niechay go w czarny stroy ubiorą Ale gdy tego starzyzna nie isci w Paludamencie do koła przychodzi. ChrośKon 453. Insignia totis [...] Cesarskie paludamenta. MikSil 46. Poprzedzaiąc zaś Dzień Anniwersaryiny Koronacyi [...] do Prześ: Katedry Krakowskiey. Vestimentum quo Operiebatur podczas Koronacyi, z Paludamentem y Hiszpanskim bogatym Ornamentem ná Apparaty Kościelne dysponowała [królowa]. GazPol 1736/ 79, 1. Gdyby [...] honor kompensował; tedy by im, iuż nie buławy ale berła, Maiestaty, nie krzesła, nie purpury senatorskie, ále Krolewskie paludamenta należały. NiesKor II k. tyt. 2b. Daley się Dawid z Panem targuiąc niedrożył, Zrzuciwszy paludament, włosienicę włożył. DrużZbiór 133.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 19.07.2012
PALUSZEK rzecz. m

SXVI, Kn, T III, L (XVIII), SWil, SW, SJP not. SStp nie not.

Formy: lp M. paluszek; B. paluszek; N. paluszkiem; ~ lm M. paluszki; D. paluszków; C. paluszkom; B. paluszki; N. paluszkami
Cnej Wenery dziecinę, gdy miód z dzieni kradła, Pszczółka nielutościwa w paluszek ujadła, Aż mu rączka opuchła. SzymSiel 16. Widzi warkocz po szyjej białej rozpuszczony, Piękny, choć superfinem w kółko nie spleciony. Patrzy na oczy równe gwiazdom wyiskrzonym, Dziwuje sie paluszkom z kryształu toczonym. ZimSRoks 14. A ieszcze zá te twoie kleynoty/ Ktorymi się niesłuszney miłości dokupuiesz/ lepiey kto inszy gości. Náostátek/ przy tey zwierzynie gębęć podczás wytną/ álbo páluszki okrzeszą. GorzWol 8. Widzę ná obrazie S. Ieronima málowanego ná poł obnażonego, á on kamieniem się w piersi biie. O wy, co to ledwo parą páluszkow w piersi uderzacie się. MłodzKaz II, 485. Paluszek: le petit doit. KulUszDyk 119. Ktorego [Kaspra] głowá od Paná JEZUSA (gdy go náwiedzali w Betleem) paluszkiem dotchnięta po dziśdzień ma Ciało całe ná tym mieyscu. ChmielAteny II 243. Wolę drewniánym rządzić się kompasem, Uważáć, iáko subtelne páluszki, Gráią, dzwięk czynią po kámykach drobnych [w strumyku]. DrużZbiór 342. Łakomá Panná ná piękne iagody, Obraca grono, paluszkami skubie. DrużZbiór 441.
fraz. fraz. paluszek powiedział co komu » Ktoś dowiedział się czegoś w sekrecie «: C'est mon petit doigt qui me l'a dit, pour Je l'ay se eu par une voye secrete et inconnuë [...] Paluszek moy mi to powiedział, to iest: Dowiedziałem się o tym sekretnie. DanKolaDyk I, 478.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 25.07.2012
PALUSZKOWANIE rzecz. n

T III, SWil, SW not. SStp, SXVI, Kn, L, SJP nie not.
Najwcześniejsze poświadczenie: 1730

Formy: lp M. paluszkowanie; N. paluszkowaniem; ~ lm Ms. paluszkowaniach
» nadużycie, przekręt, oszustwo «: [U Podskarbich] ktorych partykularnie ia bym mogł dobrym sumnieniem revelare te sekretne ze skarbem obchody, ktore paluszkowaniem zwać się maią. JabłSkrup 40. A masz z tego co publicum Nic; tylko mądrá Szlachta rozbirá. Iuż nietylko grżechu, ále absolu[tn]ie wstydu niemaią, w tych szarpaninach, y iáko ie X. Káłuszki zwáł paluszkowaniach, ráczey zá honor maią brać publiczne dochody. JabłSkrup 55. Paluszkowanie. das Kneipfen. Fuscheln im Spiel. paperie, tricherie au jeu. T III 1316.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 02.08.2012
PAŁAC rzecz. m

PAŁAC, *PAŁACZ
Najwcześniejsze poświadczenie: 1644-1660

Formy: lp M. pałac; D. pałacu; B. pałac; ~ lm D. pałaczów; B. pałace; Ms. pałacach
<wł. palazzo>
» nieobronny okazały gmach służący za siedzibę królewską a. wielkopańską «: Maia byc do Zamku Naszego Stroze, gdzie by ich nie było, czułych Pałaczow zaciągnąc, aby się wtym cudzoziemcom wygadzało. VorLetSkarb 202. Wroccie popalone y z ziemią zrownane Miast[a], Pałace y Zamki. PasPam 139. Powieda mi że z Pałacu przyszedszy swoie rzeczy pobrali. PasPam 143. Były przenosiny Pana krasinskiego [...] do Pałacu Pana koniuszego koronnego Lubomirskiego. PasPam 201v.
troj. przyjść na pałac: Przyszedszy na Pałac do Pokoiow Krolewskich rzatko obaczyc było czuprynę tylko łby iako Pudła naywiększe. PasPam 190v. troj. być na pałacach: Kiedy WSC był na Pałacach kazano nam żebyśmy zaraz z tamtey warty ze wszystkiem zchodzili. PasPam 143v.

Związki wyrazowe nieprzyporządkowane do znaczeń:
przys. przysł. Lepszá záwsze iest Niska z Cnotą chata. Niż Wysoki z Fortuną Pałac. LubSŁapAdw 107.
Autor: SPas


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 02.08.2012
*PAŁACNY przym.

SXVI not. SStp (-- ), Kn, T III, L, SWil, SW, SJP (-- ) nie not.

Formy: lm M. nmos pałacne
» żyjący, przebywający, urzędujący w pałacu «: Proceres Palaczne glowij, panowie radnij. SłowPolŁac 110.

P. pałacowy.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 05.03.2013
PAŁACOWY przym.

Najwcześniejsze poświadczenie: 1620

Formy: lp M. m
» będący częścią pałacu, odnoszacy się do pałacu «: Tem więcei ze był miedzy pałacową scianą Plac niemały y oną stroną niemieszkaną Ze nie mogł dobrze rzeczy rozeznac oczema. ArKochOrl 47v. Aż gdy wtem nadejdą Pacholęta z nowiną, że goście we wrota, A trąb zagrzmi i bębnów niezwykła ochota Po gankach pałacowych. TwarSRytTur 127. Páłac/ Palatium, Basilica, regia [...] Pałacowy/ adiect. Palatinus. SzyrDict 282. Dachy, ganki, kruzganki swoię własną proportią we wszytkich pięciu częsciach budownictwa Pałacowego y kázda część swoię osobną miarę y kształt miec musi. NarArch 114. Stał Gliniecki natym prawie skrzydle Trzymaiąc strasz. PotWoj 112. Wiele Piechoty może stanąć w Dziedzincu Páłacowym ná kwádrat podłużny. SolGeom II, 76. Ktoś radził, żeby się pałacowym kontentowała nabożeństwem, á do Kościoła na publiczne nie zchodziła, á bywało to pospolicie, y w chorobie. NiesKor II 655. Kto się do grzechow Pałacowych czuie, Niech z MAGDALENĄ w skale pokutuie. DrużZbiór 206.

Związki wyrazowe nieprzyporządkowane do znaczeń:
troj. gwardyja pałacowa: A wtem przepyszno królewska gwardyja nadjeżdża, którą pałacową [gwardyją] mienią [...]. SchedMuzaBar II 377.

PO PAŁACOWEMU
» w sposób właściwy mieszkańcom pałacu «: Iuż to nie po dworzku, iuż to nie po Páłácowemu [...] gdy kogo wszędzie pełno, záwsze nátręt. MłodzKaz III, 216.

PAŁACOWY
w funkcji rzeczownika
nazwa osobowagiermek, żołnierz pełniący służbę na zamku: Dwu Haydukow strazowych z pałacowym lecą. DrobOpow 204.

P. *pałacny.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 02.08.2012
PAŁACYK rzecz.

L (bez cyt.), SWil, SW, SJP not. SStp, SXVI, Kn, T III nie not.
Najwcześniejsze poświadczenie: 1694

Formy: lp M. pałacyk; B. pałacyk; Ms. pałacyku; ~ lm M. pałacyki; D. pałaców
» budowla będąca miniaturą rezydencji wielkopańskiej «: Tam Gubernator nas w Miescie potkał y prosił do Siebie na Noc Pałacyk większy Gubernatorom nalezący splendide w nich barzo w kozdym pokoiu obito y Namiot Zwierciadeł Obrazow gwałt. SobTDzien 37r. Tedy zaraz pobiegłem do Bohusza, który dla lepszej ostrożności stał u dominikanów w samym klasztorze, gdzie też i Pac, pisarz lit., deputat kowieński, w osobliwym [osobnym] palacyku dominikańskim na podwórzu klasztornym wybudowanym miał stancją. MatDiar I, 756. Było tam mieysce alias ná wodzie Pałacyk [...] gdzie náyczęściey ten Pan mądry bawił się lukubrácyą. ChmielAteny II 302. Ktore wszytkie [ogrody cesarskie] Páłacyki, Altány Fontany [...] zdobią. ChmielAteny II 476.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 20.11.2012
PAŁAĆ czas. ndk

Sł. nie not.
Najwcześniejsze poświadczenie: 1601-1621

Formy: bezok. pałać; ~ cz. ter. lp 1. os. pałam; 2. os. pałasz; 3. os. pała; lm 2. os. pałacie; 3. os. pałają; ~ cz. prze. lp m 1. os. pałałem; 3. os. pałał; ż 3. os. pałała; n 3. os. pałało; lm mos 3. os. pałali; nmos 3. os. pałały; ~ tr. rozk. lp 2. os. pałaj; ~ im. czyn. lp st. równy M. m pałający; ż pałająca; D. m pałającego; ż pałającej; B. ż pałającą; N. m pałającym; Ms. m pałającym; W. ż pałająca; lm st. równy M. nmos pałające; D. pałających; B. nmos pałające; N. pałającemi; Ms. pałających; ~ im. wsp. pałając
1.przen. » przeżywać silne emocje a. im ulegać «:
Rekcja: czym, od czego, z czego
[W]ziął mię zal serdeczny, y iuzem od gniewu prawie pałaiąc chciał wpasc tam gdzie niecnota lezał, asz mię pomieniony Medik Krolewicow, zatrzymał y rozwazeł. OssZPam 29r. Zawitay woniaiacza lilio czystosci Zawitay pałaiącza w christusowei miłosci. KodKon 101. Ktorego oczekawacie y spieszycie się ná przyścię dniá Bożego; w ktory niebiosá gorájące rospuszczą się/ y żywioły pałájące ztopnieją. BG 2P 3, 12. Weźmi ogień ten w siebie/ ktorego procz człowieká żadne inne stworzenie użyć nie może/ á pałay ku Bogu twemu/ spali ten grzechowe zakáły. KalCuda 259. Vlisses [...] lubo się ná Małżonkę gniewał/ miłością iednak przeciw oney niewysłowioną pałał. WojszOr 274. Zakonnikow lepak chcemy áby wszyscy pałali od miłości Bożey/ nie iedząc áni piiąc. BanHist 53. Pałam, bo jakoż nie pałać, kiedy ty Wzniecasz w mym sercu coraz ogień skryty. MorszAUtwKuk 240. Y zarząc wemnie ogięn do miłosci, Ktory acz ktobie z przyrodzęnia miałęm Niemniey zagrzany, z twych oczu pałałęm. OblJasGór 24. Nie tak upały pożaru bystrego Żelazo miękczą ogniem rozpalone, Jak wstyd z panieńskiej pałajacy twarzy Roztapia serce i miłością żarzy. LubSTobPol . Niechayże on naywyższy wszech pociech Dawcá/ w tym stánie gorącą y záwsze páłájącą miedzy Wmciámi/ mym Mościem Páństwym/ wznieca miłość. DobrPol 146. Beralda wnet się też obawiała, żeby sie nie oszukała, nie máiąc wielkiey otuchy, żeby człowiek w tak młodym wieku, z nim tylko konwersuiąc bezmownie, miał pałáć tym affektem, iaka iest miłość. PrechDziałKaw 6.
troj. palające modlitwy » żarliwe modlitwy «: Pałające modlitwy nasze Pana Boga kontentować muszą. MałpaCzłow 246.
przen. przen. Nabrali wielkiego serca nasi z Krolewskiey mowy y samym pałali marsem do spotkania się z Nieprzyiacielem ktory ze się nie pomykał tylko stał w kroku dlatego nasi raznie myslili rozumieiąc ze albo się ich boi albo uciekac mysli albo iaki fortel stroi. HistBun 20r.
2. » płonąć, spalać się; świecić się, błyszczeć; wydzielać ciepło «:
Rekcja: czym, od czego
Nas, którzyśmy nad tych daleko więcej na karanie Jemu zadziełali, w taką opiekę [...] wziął i z pojśrzód ognia pałającego wyrwał? NiemPam 256. Buduią im [swoim bogom] kościoły y śluby oddaią. Chwalą teź dyabły z piekłá y conterfetuią ich opásánych węźámi z ogniem pałáiącym z pászczeki. BotŁęczRel 134. Krotochwile rozmaitey zazyiem bespiecznie W ogniach będziem tancowac pałaiączych wiecznie. KodKon 88. Wy wody [...] Teráz ták nieprzystępnym gorącem páłacie/ ze samemu ogniowi nim wprzod niedawacie. OvOtwWPrzem 598. Ni Etná pałáiąca piecmi siárczystemi/ záwsze będzie płomieńmi gorzeć ognistemi: Ponieważ y nie záwsze też ognistą bełá. OvOtwWPrzem 620-621. Dlaczego innym Kziężycom/ gwazdom pałaiącym/ dziwić się nietrzebá/ że ich oświecenia nie vstáwicznie ná swym niebie szlacheckim świecą. WojszOr 155. Pałáłá z oczu przeciw nieprzyiacielowi surowość ná sercu/ u ánimuszu. Przebiiała się odwaga WojszOr 265. Tu się przebiiaią rumianne słońca/ tu iásnoświetne pałáią księżyce. [marg.] To się rozumie o Senatorach ktorzy są z tego domu WojszOr 321. Dobywszy tego páłászá, znosić będę pałaiącé gwiazdy. AndPiekBoh 5. Známi [bogami] spolnie páłájącemi świátłością zawiádowáć godzin obrotámi. AndPiekBoh 7. Cyrus vwáżáiąc nieustáwiczność Fortuny y odmienność, uczynił go wolnym od oney pałáiącey ná stosie drew śmierci. AndPiekBoh 20. Te ognie wyprawne [...] pokazują się pałające i dłużej trwają i uczynią większy efekt w pożarze. PrażŚwięc . Sto lamp [...] pałało oliwą. PotWoj 195. Dobył z kaletki cząstkę zawinionej Wątroby [...] I tą na wąglu pałajacym kadzi. LubSTobPol 130. A po stronách/ po ściánách krwáwe w niey korale/ y Rubiny páłáły. TwarSPas 116. Pracowitych dowcipow Imprezy w pałaiących ochłodę pożarach [...] znayduią skuteczną. MikSil 52. Pałam, ich brenne. BierSłowa 128.
przen. przen. Chrystus nam iest wszytkim, ieśli ránę záleczyć chcesz, lekárstwem iest: ieśli pałasz gorączką, krynicą iest. TylkStrom 69.

Związki wyrazowe nieprzyporządkowane do znaczeń:
fraz. fraz. od wstydu pałać, wstydem pałać (sz. zm.) » rumienić się ze wstydu «: Stoi niewinny Abel w mocny sekwestr wzięty, wstydem pała, łańcuchy łotrowskiemi spięty. RożAPam 18. Sprosne widziadło, wszelkiej próżne uczciwości, Obiedwie bohatyrki do słusznej litości Przywiódszy, gniew w nich budzi, twarz pała wstydami [...]. ArKochOrlCz 135. O iáko od wstydu niemiał páłáć przed Aristotelesem Eberulphus [...]. WojszOr 240. fraz. miłością pałać: Miłością pała Krol oblubienice... JurkPieś E3v.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 23.08.2012
*PAŁAĆ SIĘ czas. ndk

Najwcześniejsze poświadczenie: 1651-1700

Formy: cz. ter. lp 3. os. pała się; lm 3. os. pałąją się
» błyszczeć się, jaśnieć, «: Pochodnią w ręku maią: a te Ewmenidy Zapaliły na roskaz nielubey Cyprydy w drugiey ręce dobyte miecze się pałaią. DrobOpow 195. Venus [...] Pallas i Juno [...] Potkały mnie z twym, o panno, abrysem. Staną, jak wryte, i pojźrą po sobie, Czym się wszytkie trzy pysznią, widząc w tobie. Pała się Pallas; Juno nie junaczy I Wenus więdnie, skoro go obaczy. PotFrasz1Kuk II 221.
Autor: PK


ZALĄŻEK ARTYKUŁU HASŁOWEGO
Data ostatniej modyfikacji: 28.08.2012
PAŁAGNUS

Sł. nie not.
Najwcześniejsze poświadczenie: 1645-1702

<może z łac. palaga 'bryła złota'>
InwDomLwowGęb 335.
Autor: PK


ZALĄŻEK ARTYKUŁU HASŁOWEGO
Data ostatniej modyfikacji: 14.12.2010
PAŁANIE rzecz. n

Najwcześniejsze poświadczenie: 1621-1643

Formy: lp M. pałanie
Pałánie/ Flagrantia, [...] AEstus [...] AEstuatio [...] transtulit ad animum. Kn 661. Pałanie. Brunst, Hitze, grosse, Gemüths-Bewegung. ardeur, f. ferveur, f. chaleur, feu, grande agitation d'esprit. T III 1312.
Autorka: MM


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 28.08.2012
PAŁASIK rzecz. m

PAŁASIK, PAŁASZYK
L (XVIII), SWil, SW, SJP not. SStp, SXVI, Kn, T III nie not.
Najwcześniejsze poświadczenie: 1601-1750

Formy: lp M. pałasik // pałaszyk
» mała szabelka a. zabawka dziecięca przypominająca, udająca pałasz «: Pałaszyk dziurawy na tylcu Turkusami sadzony. ArchRadziw 1601 1656, 78/ 75. Oprawka od Karabelki Mosiądzowa złocista y Pałaszyk w prostey oprawie, Panu Pakosławskiemu [dano]. ArchRadziw 1601 1657, 79/1 s.96. Wzielizmy im [...] konewkę malowaną y skrzypcze y szabalę; a pałasik, który wzieli, ten zaraz złomał Roman. AktaMusz 27.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 23.10.2012
*PAŁASZ rzecz. m

Najwcześniejsze poświadczenie: 1614-1626

Formy: lp M. pałasz; D. pałasza; B. pałasz; N. pałaszem; Ms. pałaszu; ~ lm M. pałasze; D. pałaszów; B. pałasze; N. pałaszami
<niem. i z węg. Pallasch pallos>
1. » broń sieczna o długiej prostej lub lekko zakrzywionej klindze «: Skoczę do siebie. Naprzód szelesiny miały Robotę, ugadzając, gdzie by tak otwarty Od tarcze, ale pierwej pokruszone harty Były u żelaz w twardych blachach połomione, Nim który z nich namniej miał ciało obrażone. Wtym pójdę do pałaszów i nielutościwie Imą siec na się. SzymSiel 55. Kopiá y páłász/ to to sławy instrumentá! WojszOr 31. Ktory iest taki ze skruszy kopią to powinięn się brac do pałasza, bo taki ordynans był. PasPam 107. Iesli nie Tchorz; tu na bliskiem błoniu Iesli chce pieszo; iesli czekam go nakoniu Na ostrąli kopią; naPałaszli goły Przy nim brak: wszak zRycerskiey wyzwolony szkoły. PotWoj 111. A skoro iusz wytrzęsie z gładkich kopij toki Pałaszami Tureckiey, dosięgaposoki. PotWoj 117. Ale ty wielki Boze, przez mdłe ręce nasze Krwią Poganską zelazne napawasz pałasze. PotWoj 137-138. Piękna wdzięczność [...] potkała Zbygniewa Sarnowskiego, com czytał w manuskrypcie Dziada mojego, który sciąwszy Szwedzkiego na harcu Capitana, wetkniony łeb jego na pałaszu rzucił królowi pod nogi: "tak padną Panie mój wszyscy nieprzyjaciele twoi." PotWoj 311v. Drugiś w regestrze doświadczony mężu, Znać cię po ręce, znać cię po orężu, Kiedyś w potkaniu pierwszy czynił naszym Kredens pałaszem. MorszZWierszeWir I 358. Honores d insig. [...] Zołnierskie szable, pałasze. MikSil 46. Práktykuie się przy tey inaugurácyi y ta ceremonia, że Mufty Pałász Cesarzowi do boku przypasuiąc, animuie go. ChmielAteny II 479.
2.przen. » broń, oręże, wojsko; obrona «: Mieycie się zatym do pałasza. LucChrośPhar 218.

PAŁASZ
» imię psa «: Pałasz z Morenga strokaty. ArchRadziw 1601 1736, 282/5. Pałasz Masłowaty. ArchRadziw 1601 1736, 282/ 4. Pałasz masłowaty białoszyi. ArchRadziw 1601 1750, 388/ 2.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 30.08.2012
*PAŁASZOWATY przym.

Najwcześniejsze poświadczenie: 1670-1675

Formy: lp M. ż pałaszowata
» mający kształt, wygląd pałasza, przypominający ->pałasz «: Száblá páłaszowátá prosta, dáleko lepszá, do pchnięcia, oraz y cięcia, ániżeli szpádá. FredKon 37. Dolszkiewicz Herb. Maią bydź dwie Szable, na krzyż [...] złożone, iedna z nich ordynka, z samym krzyżem, druga pałaszowata z rękoiścią. NiesKor II 57.

P. pałaszykowaty.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 30.08.2012
PAŁASZYKOWATY przym.

Najwcześniejsze poświadczenie: 1601-1750

Formy: lp M. m pałaszykowaty; ż pałaszykowata
» podobny, przypominający, mający cechy małego pałasza «: Kord ieden pałaszykowaty w klesczach. ArchRadziw 1601 1651, 69/ 3. Szabla Węgierska Pałaszykowata. ArchRadziw 1601 1656, 78/ 36.
Autor: PK


ZALĄŻEK ARTYKUŁU HASŁOWEGO
Data ostatniej modyfikacji: 23.10.2012
PAŁATA rzecz. ż

Sł. nie not.
Najwcześniejsze poświadczenie: 1606-1608

Formy: lp D. pałaty; B. pałatę; N. pałatą; Ms. pałacie
Gdy go witać Jego Mość Pan Wojewoda miał, czekał nań w wielkiej pałacie, in regali, w koronie, ze wszytką Dumą swoją. NiemPam 15. Niedaleko tego, drugi zaś sklep mniejszy, także malowany, Złotą Pałatą zowią. NiemPam 26. Gdy do sieni, przed tę pałatę, gdzie Wielki Kniaź [...] na nie oczekiwał, przyszli, wysłał do nich Jego Mości Pana Wojewodę sendomirskiego. NiemPam 32. Gdy przychodził do pałaty, gdzie zasiedli, przyjęli go dwaj u drzwi. NiemPam 103. Żałowania brali w pałacie wielkiej. NiemPam 188.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 11.09.2012
PAŁĄK rzecz. m

Najwcześniejsze poświadczenie: 1723-1747

Formy: lp N. pałąkiem; Ms. pałąku; ~ lm N. pałąkami; Ms. pałąkach
» łukowato wygięty uchwyt metalowy lub drewniany «: Przed folwarkiem studnia wybalowana z żurawiem i słupem, u którego sworzeń żelazny zanitowany, drąg okowany, przy którym kubeł żelazem oprawny z pałąkiem, obręczy na kuble żelaznych 3. InwChełm 33. Stodoła o 3 sąsiekach, 2 klepiskach i wozarka nowa, wrót 4 na biegunach z pałąkami żelaznymi, dwiema wrzeciądzami, z skoblem wielkim jednym i 4 małymi. InwChełm 33. Przy tymże parkanie fortka do wychodzenia na wieś na pałąkach drewnianych. InwChełm 79. Na górę wschód, drzwi z desek na pałąku z wrzeciądzem i z [s]koblem. InwChełm 771.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 11.09.2012
*PAŁCZYSTY przym.

Sł. nie not.
Najwcześniejsze poświadczenie: 1613

Formy: lm Ms. pałczystych
» w kształcie pałki «: Nasienia obdłużnego/ białe[go]/ [jest myszy ber] w kłoskowátych w głowkách ábo w pałczystych/ wielkości Prośáine[go][!] ziarna. SyrZiel 813.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 13.09.2012
PAŁECZKA rzecz. ż

SStp, SXVI, Kn, T III, L (XVI, XVIII), SWil, SW, SJP not.

Formy: lp M. pałeczka; B. pałeczkę; Ms. pałeczce; ~ lm M. pałeczki; D. pałeczek; Ms. pałeczkach
» pręcik, patyczek , gałązka, łodyżka «: Nasienie ma [kosaciec] [...] w głowkách obdłużnych/ iáko w nieiákich strąkách ábo pałeczkách. SyrZiel 2. W wierzchu kwiátki białe/ drobne/ iákoby z pałeczek iákich/ olszowey rząsie podobne/ z zielonych wynikáiące [ma majeran]. SyrZiel 511. We śrzodku [kwiatu zawilca] pałeczká/ około niey pełno włoskowánia czarnego ábo modráwego/ ták właśnie iáko y około głowki Mákowey. SyrZiel 876-877. Nasienie ma w głowce iákoby w pałeczce/ kosmáte szedziwe/ y pieprzne [czarne ziele]. SyrZiel 879. Zawiłek polny [...] nie ma [...] tákowey głowki iáko Mák/ ále tylko paeczkę iáko szpárak/ gdy się z ziemie puscza. SyrZiel 879. Ná tych [prętach babki] ku wierzchu pałeczki kłosowáte/ z miękkich á wełnistych kwiatkow. SyrZiel 1130.
Autor: PK


ZALĄŻEK ARTYKUŁU HASŁOWEGO
Data ostatniej modyfikacji: 14.01.2013
PAŁECZNIKOWY przym.

Najwcześniejsze poświadczenie: 1613

Formy:
» pochodzący z pałecznika, będący częścią tej rośliny «: Wziąć [...] korzeniá Pałecznikowego/ skrobánego Bukszpanu po iedney części. SyrZiel 894.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 25.09.2012
PAŁKA rzecz. ż

Najwcześniejsze poświadczenie: 1613

Formy: lp M. pałka; B. pałkę; N. pałką; ~ lm M. pałki; D. pałek; Ms. pałkach
1. » kij, tłuczek, drążek zazwyczaj zakończony zgrubieniem; kara cielesna wymierzana tym narzędziem «: Twá głowá obłysiałá/ stánie nam za Pałkę. GawDworz 42. Niedźwiedź [bywa] kąsány od psow y tłuczony Máczugą [...] (pałką). KomDobrOrb 131. Chłopcy [...] gráć zwykli [...] ábo Krąg Pałką bijąc przez Pierścięń: ábo Cygę Biczykiem [...] pędząc. KomDobrOrb 355. W wyższey części iey [rury udowej] iest głowá ábo pałká okrągła około nakryta chrząstką. KirchFac 111. Tą nowiną iakoby pałką iakoby wekierą wgłowę uderzony, tá nowina go ziadła. DanKolaDyk II, 242. Saul [...] Wpadł w doł wilczy, uda się do miny pokorney, (Wiedząc co w jámie czeka zuchwałego śmiáłka, stryczek ná szyię, álbo sękowáta pałka. DrużZbiór 44. Pałka: le gros baton Pałka do bębná: la baguette de tambour. KulUszDyk 119.
przys. przysł. Nie kijem go ale pałko. MikSil 214.
2. » niewykształcone ostatecznie pióro młodych ptaków «: Ptaszki w pałkach ktorym się piorka dobywaią. DanKolaDyk II, 361.
3. » kwiatostan niektórych roślin «: W wierzchu tych pałek ábo strąkow [kukurydzy?] są czupryny długie włosiáne/ iedne biáłáwe/ drugie żołtáwe/ ine rumiáne/ według bárwy ziárná swego. SyrZiel 961. Jákie są [krzewy] [...] sitowie/ [...] Trciá/ [...] ktora Paikę przynosi/ y Kolankowáta. KomDobrOrb 45.
4.bot. » roślina (nad)wodna; Typha «: Liście pałek gładkie/ miąssze [są]. SyrZiel 733. Pałki Rozdział 53. [...] Typha, [...] Tipha aquatica, Typha Palustris, Typha Lacustris Sceptrum [...] Moszkolben/ Leschkolben/ Deitelkolben/ Narenkolben/ Wasserklben. SyrZiel 733. W wierzchu kiściowáty/ iáko pałká [jest wilk zielny]. SyrZiel 1232. Pałká ziele/ Pálmá wodna Tipha. Kn 663.
5. » zgrubienie na drzewcu kopii będące naturalną ochroną dłoni «: Trzask potym y zgrzyt ostry: gdy po same Pałki Kruszyły się kopije w trupach na kawałki. PotWoj 116.

nazwa osobowa: Przed tymże sądem spólnie siedzącym stanąwszy pracowity Andrzej Pałka [...] tedy jej [żonie] waruje tym niniejszym zapisem złotych ośm monety i liczby polskiej. ActScabVet 77. [Jędrzej Lisowicz z matką] zaprzedają [rolę] jako krewnemu wiecznemi czasy pracowitemu Jędrzejowi Pauce i żonie jego. ActScabVet 148.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 25.09.2012
PAŁKIER, *PAŁKIERZ rzecz. m

T III (pałkierz), L (pałkierz; bez cyt.), SWil (pałkierz), SW (pałkierz), SJP (pałkier) not. SStp, SXVI, Kn nie not.
Najwcześniejsze poświadczenie: 1715

Formy: lp M. pałkierz; C. pałkierowi
<niem. Pauker>
» dobosz, bębnista «: Sam się wprzód strawisz, niźli poprawisz kobity, Którą przy rzędzie poczet osiędzie sowity. Bije w psią skórę, aż nad naturą dość z siebie Czyni razowi i pałkierowi w potrzebie MałpaCzłow 261. Pałkierz. Palcken-Schläger. timbalier T III 1315.
Autor: PK


ZALĄŻEK ARTYKUŁU HASŁOWEGO
Data ostatniej modyfikacji: 25.09.2012
PAŁOGŁOWIEC rzecz.

Najwcześniejsze poświadczenie: ?

Formy:
Autor:


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 27.09.2012
*PAŁUB rzecz. m

Najwcześniejsze poświadczenie: 1601-1750

Formy: lp D. pałuba; B. pałub; ~ lm M. pałuby; D. pałubów; Ms. pałubach
» wóz konny nakryty płachtą «: Pałubow Szarych niezgodnych do Rynsztunku bez koł [...] 5. ArchRadziw 1601 1696, 111/6. 100 koni kozaka wyprawują, i to na takich koniach, że tenże pałub ciągnie, tenże w poczcie do potkania się chodzić ma. RadziwKSprawy 93. Jákież to Páłuby były niecnotliwe/ Nędza z Biedą: ledwie nas zostáwiły żywe. NędzBied 1 nlb. Od brzegu trochę daley Stali zenienarowninie niemogli Celu wziąc dob[rze] Iednak maoano poszałłaszach ypoPałubach zeCzasem posz[ed]szy dopałuba odtey myszki niezwyczayney działowey nala[zł] worki poprote. PoczOdlPam 29-30. Dwia działa przykryte skorami Na kształt pałubow przywiozł Bisto chcąc miec z nami [...] Potyczkę nieprzyiazną. DrobOpow 32. Dał robić pałub za zł 8. ChrapDiar I, 303.
Autor: PK


ZALĄŻEK ARTYKUŁU HASŁOWEGO
Data ostatniej modyfikacji: 11.10.2012
*PAŁYGA rzecz. ż

SW not. SStp, SXVI, Kn, T III, L, SWil, SJP nie not.
Najwcześniejsze poświadczenie: 1738

Formy: lp B. pałygę
» kostur, kij, pałka «: W ręku [Satyr] pałygę, albo dębczak ku końcu grubszy zaniesiony w gorę, tak iak by nim chciał uderzyć, trzyma. NiesKor II 348.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 11.10.2012
*PAMFIL rzecz. m

T III, L (XVII), SWil, SW, SJP not. SStp, SXVI, Kn nie not.
Najwcześniejsze poświadczenie: 1688

Formy: lp D. pamfila
» rodzaj gry w karty «: Pierwej tego nie było. Teraz zwyczaj nowy, Że siędą z mężczyznami do kart białegłowy.. Kądziel, krosienka, to ich była krotochwila, Nie znały pancerole, kinola, pamfila. PotMorKuk III 48.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 15.10.2012
*PAMIĄTKA rzecz. ż

Najwcześniejsze poświadczenie: 1656-1688

Formy: lp B. pamiątkę
ekspr. » pamiętanie; zdolność pamiętania «
troj. na pamiątkę » dla upamiętnienia czegoś, ako znak pamięci o czymś «: Kiedym z niemi dyszkurował na iaką pamiątkę głowy kryią [...] ieden tylko tak powiedział ze natę pamiątkę że zydzi zasłoniali [oczy] Panu Chrystusowi. PasPam 56v. Skoro weszli do Sieni pytam ich na iaką pamiątkę odchodzicie y przychodzicie. PasPam 143v.
Autor: SPas


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 20.11.2012
*PAMIĘĆ rzecz. ż

Najwcześniejsze poświadczenie: 1612

Formy: lp M. pamięć; D. pamięci; C. pamięci; B. pamięć; N. pamięcią; Ms. pamięci
1. » pamiętanie, zdolność pamiętania «: Starość czasow nielutościwa/ zniosła pamięć wszytkich słow innych mądrych iego [bł. Jana Kantego]/ kila tylko iako przezacne apophtegmata zostawiwszy. BirkOboz 71-72. I moc strásznych uczynkow twoich ogłaszáć będą: i ja zacność twoję opowiádáć będę. Pámięć obfitey dobroci twojey wysławiáć: á o spráwiedliwości twojey śpiewáć będą. BG Ps 145, 6-7. Wszem wobec y kozdemu zosobna komu o tym wiedzieć nalezy ku Potomney pamieci oznaymuięmy. PasPam 213v. W szkołach dał mi Pan Bóg wielką pamięć, tak dalece, że raz de erroribus cały alwar przerecytowałem. MatDiar I, 36.
troj. umieć co na pamięć (sz. zm.): Weźmy z sobą dwie babie, Truchnę i Kromczonkę, Bo też ony na pamięć umieją koronkę. PerDziadGrzesz 410. Kiedy pili za zdrowie Carskie Tom ia owe Tytuły musiał wymieniać z karty [...] kiedy zas zazdrowie krola naszego to ie Sąm tylko Stolnik umiał na pamiec a wszyscy insi z karty czytali. Bo iak się wczym by naymniey omylisz to znowu wszystkie zaczynac trzeba choc bys iuz był u konca. PasPam 164v. troj. ś. (świętej) pamięci » wyrażenie określające osobę zmarłą «: Wspomniawszy na Cnotę y pocciwosc y przeciwko Oyczyzniewielkie merita, Xcia S. Pamieci Heremiego Wisniowskiego [Wiśniowieckiego] słuszna by rzecz zawdzięczyć to iego posteritati. PasPam 232v. troj. wielkiej pamięci » wyrażenie określające osobę zmarłą «: Alleguiesz WMMPan wielkiey Pamięci Xiędza Zadzika aczemu go WMM Pan nienasladuiesz. PasPam 194v. troj. przychodzi coś komu na pamięć » coś się komu przypomina «: Przychodzi mi napamiec y owo moie kozieradzkie praeiudicatum zem załował com nie uchodził maiąc czas. PasPam 182. troj. coś w pamięci zostaje » o czymś się pamięta «: Długi krolestwa Ich MSCiow aby w pamięci zostawały z nosić się będą z Całą izbą Poselską IMSCPP Posłowie. PasPam 217v. troj. mieć co na pamięci » mieć co na uwadze, pamiętać o czym «: Ten jednak, aby dobrze i życzliwie robotę swoją oddawał, ma to mieć na pamięci: 1-mo. Ścianę lub gumno rozmierzyć porządnie, żeby mu kłapcie i ławy dobrze wydawały, przez pęki szromów nie zajmując. 2-do. Rozmierzywszy kłapcie i ławy wszerz po 3 miary, albo jako ściana każe. InsGór 57. Namawiał mię zeby [...] poznać się [...] apotym dopiero iezeli się będzie zdała ta okazyia dopiro o dalszych terminach Consulere. Miałem to tedy na pamięci. PasPam 221. troj. wyniść z pamięci » zostać zapomnianym «: Miałęm tez raz w zyciu moim [...] kalumnią ktora [...] iuz podobno do Smierci nie wynidzie z pamięci. PasPam 141. troj. przywodzić na pamięć: Przywodząc sobie ná pámięć onę/ ktora w tobie jest nieobłudną wiárę, ktora pierwey mieszkáłá w babce twojej Loidzie/ y w mátce twojej Eunice/ á pewienem że y w tobie mieszka. BG 2Tm I, 5. troj. mieć co w pamięci: Śpiewajcież PAnu/ ktory mieszka ná Syonie: opowiádajcie miedzy narody spráwy iego. 13. Bo on szuka krwie/ y ma ią w pámięci: á nie zápomina wołánia utrapionych. BG Ps 9, 12-13. troj. robić co dla pamięci: Potym rzekł PAN do Mojzeszá: Wpisz to dla pámięci w księgi/ á włoż to w uszy Jozuego: że pewnie wygłádzę pámiątkę Amáleká pod niebem. BG Wj 17, 14.
fraz. fraz. zasiąc pamięcią » pamiętać o czym «: Musi bydz człowiek bardzo stary kiedy za siągł pamięcią hanc Ideam pisania Listow. PasPam 171. fraz. chować coś w pamięci » pamiętać o czymś «: Będzie to krolowi IoMSCi rzecz miła merita WMSCi w swoiey panskiey chować będzie pamięci y wszelaką nagradzac się będzie wdzięcznością. PasPam 142.
2. » przytomność, jasność umysłu «
fraz. fraz. być przy dobrej pamięci » być przytomnym «: Iuzem był przy dobrey pamięci Iuzęm się y w tym Rektyfikował ze ia tą Chorobą złozony iuz mi y to wdobry rozsądek weszło, co się zęmną dzieie lubom przed tym o sobie nie nie pamietał. PasPam 279. Owo trząsnie mię było mi iak wesnie ale od trząsnienia zaraz iuzem sie czuł zem na iawie, Iuzem był przy dobrey Pamięci. PasPam 279v. fraz. wielką pamięcią umierać » umierać z pełną świadomością, bardzo przytomnie «: Wielką pamięcią y dyspozycyią umirał bo nie w gorączcze ale tak prawie usypiał. PasPam 249.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 07.12.2012
PAMIĘTAĆ czas. ndk

Kn, T III, L, SWil, SW, SJP not. SStp, SXVI nie not.
Najwcześniejsze poświadczenie: 1609

Formy: bezok. pamiętać; ~ cz. ter. lp 1. os. pamiętam; 2. os. pamiętasz; 3. os. pamięta; lm 2. os. pamiętacie; 3. os. pamiętają; ~ cz. prze. lp m 1. os. -m pamiętał; 3. os. pamiętał; lm mos 3. os. pamiętali; ~ cz. zaprze. lp m 2. os. -ś był pamiętał; ~ cz. przy. złoż. lp m 1. os. będę pamiętać; lm mos 1. os. będziemy pamiętać // będziemy pamiętali; ~ tr. rozk. lp 2. os. pamiętaj; lm 1. os. pamiętajmy; 2. os. pamiętajcie; ~ im. czyn. lp st. równy M. m pamiętający; ~ im. wsp. pamiętając
1. » mieć zdolność do zachowania w umyśle i odtwarzania myślą doznań oraz wyników poznania; mieć w pamięci «: Ktory się przeciwia i wynosi nád to wszystko co się zowie Bogiem/ álbo co ma Boską cześć: ták iż on w kościele Bożym/ jáko BOG usiędzie; udawájąc się zá Bogá. Izali nie pámiętacie/ iż jeszcze z wámi będąc o tymem wam powiádał? BG 2Tes 2, 4-5. 25. Potem rzekł Jehu do Bádákierá hetmáná swego: Weźmi go/ á porzuć ná polu Nábotá Jezreelskiego: Abowiem pamiętasz/ gdysmy ja i ty jácháli społu zá Achabem ojcem jego/ że PAN wydał był przeciwko niemu tę pogroszkę. BG 2Krl 9, 25. przezwiska iey [ryby] niepamietam bo bardzo dziwnie [zam. dziwne] iako y Sama dziwna. PasPam 65. Zowie się tęn klasztor iezeli dobrze Pamiętam Uraniburgum. PasPam 77. Kon drogę do domu pamietał. PasPam 177. Rozgrzeszonoć mię w prawdzie ale pamiętam y długo pamietać będę zadaną pokutę y Exortę. PasPam 178v. Niepamietam przez cały wiek moy zebym miał tak wiele piwnic wizytowac iak przez tę iednę noc. PasPam 182v. Gospodarzu czyn przynukę Zołnierzom bądz im rad, niech pamiętaią twoię ochotę. PasPam 202.
fraz. fraz. żart. pamiętać potop » być bardzo starym «: Mowią że ten Stroy pamięta potop. PasPam 79v. fraz. o sobie nie pamiętać » być nieprzytomnym «: Iuz mi y to wdobry rozsądek weszło, co się zęmną dzieie lubom przed tym o sobie nie pamiętał. PasPam 279v.
2. » mieć wzgląd na kogo, na co, mieć kogo lub co w poszanowaniu «:
Rekcja: na kogo, na co
Łáknące nápełnił dobrymi rzeczámi; á bogacze rozpuścił prózne. Przyjął Izráelá sługę swego/ pámiętájąc ná miłosierdzie swoje. BG 1J 1, 53-54. On jest PAN Bog nász: po wszystkiej ziemi sądy jego. Pámiętajcie ná wieki ná przymierze jego: ná słowo ktore przykazał do tysiącnego pokolenia: BG 1J 14-15. Pámiętaymy ná wodzá naszego Chrystusá Iezusá/ ktory nágo wisiał zá nas ná krzyżu. StarKaz 369. Pamietay zdrayco przynaymniey na Charakter Chrzescianski kiedy niepamietasz na kapłanski. PasPam 196. Ianczarow przekupował [...] prosił przez wielkiego Proroka Machometa aby pamietali na Sławę Niezwycięzonego Narodu swego. PasPam 260. A na to Mars co mowi [...] Gdy Starosto w Niebie Twe Insignia widzi Tuszy ze na Ciebie Poufale na tamtym mieyscu pamiętaią. PasPam 271.
3. » Nie zapominać, uwzględniać kogo, co (w swoich planach), stosować «:
Rekcja: o czym, na co, co
Trzeciego dniá vbrawszy się w napysznieysze száty co ich tylo máią iádą ná ono mieysce kędy był spalony ich mąż. Tám wstąpiwszy ná iedno wydáne mieysce vpomináią białegłowy w około stoiące żeby pámiętáły ná powinność ku swym małżonkom wyrządzáiąc im táką cześć. BotŁęczRel 137. Zegnaiąc krola znowu mię scisnął za głowę mowiąc iuze nąm przebaczcie a bądzcie na Seymie z Panem Woiewodą y pokazcie się nąm Będziemy przecię O was pamiętali. PasPam 152v. My pámiętaymy ná słowá Psálmu 51 Droga śmierć Swiętych. Drogie rzeczy ktore są bárzo rzadkie, ktorych trudno dostáć, w ktorych nábycia trzeba prace wielkiey y odwagi. TylkStrom 39-40. Upraszam W. Pana, żebyś był dobrze pamiętał sobie owe kategorye cztery: gwałcić bez potrzeby prawo, dyspensować dla potrzeby prawo, obiaśnić y rezolwować dla wątpliwości prawo, abrogować na zawsze dla złych iakich efektow prawo. KonSRoz 65.

Związki wyrazowe nieprzyporządkowane do znaczeń:
przys. przysł. Pámiętamy kiédyś piészo/ boso/ chodził. KnAd 570.

# Niepámiętny / niepámiętáiący.Immemor SzyrDict 209
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 15.10.2012
PAMIĘTANIE rzecz. n

Sł. not.

Formy: lp M. pamiętanie; D. pamiętania
» zdolność umysłu polegająca na przechowywaniu i odtwarzaniu pewnych informacji, przeżyć, emocji itp. «: Pámięć (actus) pámiętánie/ pámiątká czégo, Memora alicuius iucunda. Kn 663-664. A od sphery Mársá idzie ná duszę śmiáłość, y męstwo, moc gniewliwa [...] A od słońca wynika moc umieiętnosci, y pámiętánia. AlbSekr 53-54.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 11.10.2012
PAMIĘTLIWY przym.

Sł. not.

Formy: lp M. m pamiętliwy; N. ż pamiętliwem; lm M. nmos pamiętliwe
» mający zdolność pamiętania «: K'temu też - śmiałości wielkiej i dowcipu do nauki, a czego się nauczą długo [konie] pamiętliwe,wszakoż karania zbytniego niecierpliwe. DorHipTur 16. Pámiętny/ Pámiętliwy/ dobrey pámięci człowiék. Kn 665. Pámiętliwy, Pan dobry zá oycá stoi. Pan ktory się sługi boi/ ten zá niewolniká stoi KnAd 810-811. Znowu/ z oyczyzny/ wypędzány bywam. Bowiem/ będąc urázy dáwney pámiętliwem/ Obżywáiąca Wenus/ pomstę ze mnie bierze. OvOtwWPrzem 578.
Autor: PK


ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 16.10.2012
PAMIĘTNE rzecz. n

Najwcześniejsze poświadczenie: 1621-1643

Formy: lp M. pamiętne; D. pamiętnego; N. pamiętnym
1. » coś, co jest pamiętane a. pomaga w pamiętaniu czego «: Pámiętné/ Mnemosynon.