POLSKA AKADEMIA NAUK | INSTYTUT JĘZYKA POLSKIEGO
SŁOWNIK JĘZYKA POLSKIEGO XVII I 1. POŁOWY XVIII WIEKU
o słowniku | lista haseł | zaawansowane wyszukiwanie | kwerendy szerokość:
znajdź hasla
przeszukaj także hasła w indeksie a fronte a tergo
wtyczki wyszukiwania dla przeglądarek Firefox i Microsoft Internet Explorer
A B C Ć D E F G H I J K L Ł M N O Ó P R S Ś T U V W X Y Z Ź Ż
sposób prezentacji hasła: obszerny zwięzły
poprzednie hasło ŻEGNAĆ SIĘdrukuj obszernydrukuj zwięzłynastępne hasło ŻELAZO
ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 06.12.2008
*ŻELAZNY przym.
Słowniki: SStp (żelazny, zielazny), L, SWil, SW, SJP notują
Słowniki: SXVI (?), Kn (?), T (?) nie notują
Formy gramatyczne:
lpM.żżelazna
D.mżelaznego
żżelaznej
Ms.mżelaznym
lmN.żelaznemi
1. >>zrobiony z żelaza<<:
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. Berło żelazne (sz. zm.):
  • – Kazánie Pierwsze. O Sákrámencie Pokuty ś. y o przyrownániu iey do berłá żeláznego. BirkNiedz Spis treści.
  • – Moc rozgrzeszánia dána Apostołom, iest berłem żelaznym. BirkNiedz 365.
  • Berło nie złote/ nie srebrne/ ále żelázne; á to dla tego/ iż iáko żelázo mocne/ ták moc Apostolska wielce iest potężna/ gdy tárga y odcina powrozy grzechowe. BirkNiedz 365.
  • – Wielka záiste moc się dáie mężom Apostolskim nád narodámi ktore posieść mieli/ y zhołdowáć ná imię Chrystusowe. Dziś się to żelázne berło dáło z Duchem ś. gdy roskazano narodom wszytkim áby przez pokorne poddáństwo oddáli się Chrystusowi/ czyniąc to co Apostołowie święci roskázuią. BirkNiedz 365.
troj. Żelazna armata:
  • – Kto w boju bez żelazney może bydź armaty? RoźOff Lv.
troj. Boty żelazne:
  • – Taż samá GALLIA znowu dzieliła się u starożytnych na Galliám Braccatam, od stroiu kosmatego czyli od obowia włosem okrytego rzeczoną; albo od botow żelaznych zbroynych. ChmielAteny II 42.
2. przen. >>silny<<
fraz. związki frazeologiczne:
fraz. Rządzić narody w berle żelaznym: >>o Chrystusie: sprawować nad narodami duchową władzę, wyrażającą się w mocy odkupienia win<<
  • – Niewiástá urodziłá syná płci męzkiey, ktory miał rządzić wszytkie narody w berle żeláznym. BirkNiedz .
fraz. Racyjami żelaznymi narabiać:
Związki wyrazowe nieprzyporządkowane do znaczeń
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. Żelazne baszty:
  • – Gdy tedy Elearowie niespodziewanie pod miasto przyszli, [...] co żywo do miasta uciekało, a osobliwie panowie wojacy, w żelaznych basztach, z ciężkiemi muszkietami, ktorych [...] niechcieli wpuścić panowie Opolanie, a owi też szturmem raczej dobywać się do miasta chcieli, aniżeli przed bramą od Polaczków być wysieczeni. DembPrzew 59.
troj. Garniec żelazny:
  • garniec żelazny. eiserner Topf. houle. T 364.
troj. Blacha żelazna I (sz. zm.):
  • – Potym [zioła] miedzy dwie blásze żelázne/ á na pálec wzmiąsz [...] kładą. SyrZiel 122.
  • – W niej [łazience] piecyk malowany nowy, kociełek miedziany nowy na łańcuchach i hakach żelaznych wiszący i blacha żelazna. InwKal 104-105.
  • – Były tez ręczne pociski ktoremi Rzymscy zołnierze tak zręcznie ciskali iz niemi mierniey nizeli z łuku strzałami do Celu trafiali, a w co trafili tedy by tez w zelazne blachy rzecz uzbroiona była, na skroz ią przebiiali. SzołHist 19v-20.
  • – Z izby bokowej komora, w niej piec polewany, z kominem i blachą w nim żelazną, okien szkalnych w drzewo dwie. PiotBrań 413.
  • – Podstaw pod nos chorego blachę żelázną rospaloną, żeby na nię krew kápáłá. PromMed 98.
troj. Żelazna blacha II (sz. zm.):
  • – Oboyczyk szyię wscięga, gdzie czołdary były Perłowe, a zas blachy zelazne zakryły Tył y przod piersi. DrobOpow 43.
  • Zelaznymi się blachy męznie uzbroiwszy [Jagiełło] Dosiądzie pod Rumelskim siodłem cisawego konioa. DrobOpow 108.
  • – Po nich idą Pancerni, po Pancernych wSworze Z dragony wSwietney Łosi RaitaryaSkorze ToszPiechota, zelazną głowy kryta blachą. PotWoj 88.
troj. Żelazna broń:
  • Le choc des armes. Armorum incussus [...] Uderzenie tętęń żelazney broni szczęk, brzęk. DanKolaDyk I, 305.
przys. przysłowia:
przys.
  • – Iákoby ná Niemieckim kazániu był. Iákoby też o żeláznym Wilku báiał. RysProv C1.
  • Iákby mi o żéláznym wilku báiał/ iákbym ná Niémiéckim kazániu siédział/ v. Nié rozumie. Kn 230.
Autor: SPas
wyświetl dyskusję na temat hasła (1 wiadomości)