Słownik XVII wieku

POLSKA AKADEMIA NAUK | INSTYTUT JĘZYKA POLSKIEGO
SŁOWNIK JĘZYKA POLSKIEGO XVII I 1. POŁOWY XVIII WIEKU

| | | szerokość:

poprzednie hasło FANTAZJA

następne hasło FARAON

ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 21.06.2010

FANTAZYJA rzecz. ż

Słowniki: Kn, T, L, SWil, SW, SJP (fantazja) notują
Słowniki: SStp, SXVI (?) nie notują
Najwcześniejsze poświadczenie: 1656-1688

Formy gramatyczne:

Etymologia:

łac. phantasia

1. >>animusz, ochota; odwaga<<:

– Gdy Woyska staną w zwykłey bataliiey Ia niewygodzę swoiey fantazyiey. PasPam 51.
– Wosobach naszych widział ieszcze Swiat nieumarłą przodkow naszych Sławę y Fantazyią. PasPam 58.
– Iak tylko mogłęm Horęzem władnąc niedopusciłami fantazyia moia, Servire [sc. panem] ob Domoni [śłużyć dla chleba pańskiego]. PasPam 147.
– Więm że tam Ludzie zdobrą Fantazyią niebyło było bez rozlania krwie. PasPam 170.
– Dziękuię zadobrą Fantazyią. PasPam 174.
– Iam sobie pił na Fantazyią y czeladzi swoiey dawać kazałęm. PasPam 229v.
– Krol z taką iechal fantazyią własnie iak popewne y nie omylne zwycięstwo Bo zaraz y Historykow Aretalogow że by iego y Narodu Polskiego dzieła pisali y głosili zaciągał z Sobą. PasPam 259v.
– Iest Serce y Fantazyia co y przed tym [...] iest ochota do Usługi Oyczyzny taka albo ieszcze Lepsza. PasPam 269v.
– Fantazya iest we wszystkich bestyach, iedne maią lepsze wrazenia na niey nizli drugie. T 332.
– Fantazya [...]. T 332.

związki frazeologiczne:

Ponapijać do fantazyjej: >>pić dla animuszu<<

Pić na fantazyją: >>pić na poprawienie humoru<<

Komuś przybyło fantazyjej: >>ktoś stał się bardziej pewny siebie<<

– Krolowa umarła Przez ktorey zescie wielki Filiar Francuzom upadł. A tym ktorzy temu kontradykowali przybyło Fantazyiey. PasPam 202.

2. >>duma, ambicja; usposobienie<<:

– Czyńcie znami co wam fantazyia kaze kawalerska. PasPam 58-58v.
– Fantazya w nim [w wojewodzie] była że nie chciał się kłaniać ale zeby do Niego Samego ta regulowała się sława ufaiąc w Bogu porwał się y Dokazał. PasPam 61v.
– Stanął tedy Marszłkięm Swiderski człowiek prosty y szczery Substirutem zas Borzęcki Porucznik Chorągwie Pancerney. Człowiek uczony fantazyiey gorney. PasPam 115v-116.
– Meum est [moim zwyczajem jest] nie lękliwą fantazyią Mądrego, Antecedanei Saeculi [poprzedniego wieku] Nasladowac Sentimentu. PasPam 145.
– Bo ta fantazyia zęmną się iuz urodziłaa ze zawsze durum contra [upór na upór]chocby się nad sadzić dobrocią zas tak zazyie iako chce chocby z swoią szkodą. PasPam 169v.
– Stali tedy Circa hoc Spectaculum [wokół tego widowiska] Ludzie roznego Gatunku y rozney Fantazyiey. PasPam 189.
– Wspominał mowy zyczliwych konsyliarzow a po tym apprehensyia desperacyia iuz nie był tak Węsołey Fantazyiey ia ko przedtym. PasPam 227v.
– Iuz niebył tak węsoły Fantazyiey ia ko przedtym. PasPam 227v.
– Czemu Słowik melodyino spiewa a nie wrobel? Słowik ma wiele muszkulow w gárdle ktorych wrobel nie ma y inne ptástwo, y ták barziey rozmáicie może głos odmieniáć ma też spokoynieysze fantazye. TylkRoz 185-186.

związki frazeologiczne:

Być jakiejś fantazyjej: >>mieć jakieś usposobienie, charakter<<

– Matka takze lubo mię iednego miała Syna, ale była tey Fantazyiey że od naywiększych y Niebespiecznych Okazyi nigdy mię nie odwodziła. PasPam 123.
– Y ci od Owieczek tobie zleconych wilka nieodpędzą y owszem bardziey ie Sami pokąsaią bo są takiey iako y ty Fantazyiey. PasPam 196.

3. >>zamiar, zachcianka<<:

– Krolowa Ludwika tedy Pani uwzięta y swoiey Fantazyiey mocno dopinaiąca [...] wpadła w aprensyią zachorowała iakos po białey Niedzieli [...] y umarła. PasPam 202.

Autor: SPas